കുശാവർത്ത കുണ്ഡ്

ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ

• നഗരം — ത്ര്യംബകേശ്വർ, നാശിക് ജില്ല, മഹാരാഷ്ട്ര — നാശിക്കിൽ നിന്ന് ഏകദേശം 30 km
• നദി — ഗോദാവരി — ഈ കുണ്ഡാണ് അതിന്റെ ഉറവിടമെന്ന് പാരമ്പര്യം കരുതുന്നു
• അരികിൽ — പന്ത്രണ്ട് ജ്യോതിർലിംഗങ്ങളിൽ ഒന്നായ ത്ര്യംബകേശ്വർ ജ്യോതിർലിംഗം
• അമൃത് സ്നാൻ — ശൈവ അഖാഡകൾ ഇവിടെ സ്നാനം അനുഷ്ഠിക്കുന്നു — വരാനിരിക്കുന്ന സിംഹസ്ഥയിൽ 12 സെപ്റ്റംബർ 2027
• അതിനു മുകളിൽ — നദി ഇറങ്ങിവരുന്നതായി പറയപ്പെടുന്ന ബ്രഹ്മഗിരി മല

നദി ആരംഭിക്കുന്നതായി പറയപ്പെടുന്ന സ്ഥലം

ത്ര്യംബകേശ്വറിനു മുകളിലുള്ള ബ്രഹ്മഗിരി മലയിലാണ് ഗോദാവരി ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. മലഞ്ചരിവിലൂടെ ഇറങ്ങിവരുന്ന നീരൊഴുക്ക് അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; അത് കുശാവർത്തയിലെ കൽക്കുളത്തിൽ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതായി പാരമ്പര്യം കരുതുന്നു — അതിനാൽ ആചാരപരമായി ഇതിനെ നദിയുടെ യഥാർഥ ഉറവിടമായി കണക്കാക്കുന്നു.

ഇറങ്ങിവരുന്ന നദിയെ കുശപ്പുല്ലുകൊണ്ടുള്ള ഒരു വളയത്തിൽ പിടിച്ചുനിർത്തിയെന്ന് പറയപ്പെടുന്ന ഗൗതമ മഹർഷിയുടെ കഥയിൽ നിന്നാണ് ഈ പേര് വന്നത് — കുശയുടെ വൃത്തം എന്നർഥമുള്ള കുശ-ആവർത്ത. ചുറ്റുമതിലും പടവുകളുമുള്ള ഒരു ചെറിയ കുളമാണിത്; താഴ്ന്ന പ്രദേശങ്ങളിൽ ഡെക്കാനിലെ മഹാനദിയായി ഗോദാവരിയെ കണ്ടിട്ടുള്ള ഏതൊരാൾക്കും ഇതിന്റെ കരയിൽ നിൽക്കുന്നത് വിചിത്രമായൊരു അനുഭവമാണ്.

ത്ര്യംബകേശ്വർ

ഏതാനും ചുവടുകൾക്കപ്പുറം ത്ര്യംബകേശ്വർ ക്ഷേത്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; പന്ത്രണ്ട് ജ്യോതിർലിംഗങ്ങളിൽ ഒന്നായ ഇത് അവയിൽ അസാധാരണവുമാണ് — ഇവിടത്തെ ലിംഗത്തിന് മൂന്ന് മുഖങ്ങളുണ്ട്; അവ ബ്രഹ്മാവിനെയും വിഷ്ണുവിനെയും ശിവനെയും ഒരുമിച്ച് പ്രതിനിധാനം ചെയ്യുന്നതായി കരുതപ്പെടുന്നു.

പിതൃസംബന്ധമായ തടസ്സങ്ങൾ പരിഹരിക്കാൻ നടത്തുന്ന കർമങ്ങളായ നാരായണ നാഗബലി, കാലസർപ്പ ശാന്തി, ത്രിപിണ്ഡി ശ്രാദ്ധം എന്നിവയ്ക്കുള്ള ഇന്ത്യയിലെ പ്രധാന സ്ഥലങ്ങളിലൊന്നുകൂടിയാണ് ഈ പട്ടണം. ഏതെങ്കിലും മേളയുമായി ബന്ധമില്ലാതെയും വർഷം മുഴുവൻ തീർഥാടകർ ഇവയ്ക്കായി എത്തുന്നു.

സിംഹസ്ഥയിൽ

നാശിക്-ത്ര്യംബകേശ്വർ സിംഹസ്ഥയിൽ ശൈവ അഖാഡകൾ ഇവിടെ കുശാവർത്തയിൽ അമൃത് സ്നാൻ നടത്തുന്നു; വൈഷ്ണവ അഖാഡകൾ മറ്റൊരു ദിവസം നാശിക്കിലെ രാംകുണ്ഡിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നു. വരാനിരിക്കുന്ന ചക്രത്തിൽ, രാംകുണ്ഡിലെ വൈഷ്ണവരുടെ സ്നാനത്തിന്റെ പിറ്റേന്ന്, കുശാവർത്തയിൽ അത് 12 സെപ്റ്റംബർ 2027 ആയിരിക്കും.

കുണ്ഡ് ചെറുതും പട്ടണം ഒതുങ്ങിയതും ചുറ്റും മലകളാൽ പരിമിതപ്പെട്ടതുമായതിനാൽ, സ്നാൻ ദിവസം ഏതൊരു കുംഭിലെയും ഏറ്റവും കർശനമായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്ന ഇടങ്ങളിലൊന്നാണ് ത്ര്യംബകേശ്വർ. മണിക്കൂറുകൾക്കുമുമ്പേ സഞ്ചാരം നിയന്ത്രിക്കും, വാഹനങ്ങൾ വളരെ അകലെ തടയും, അവിടെനിന്നുള്ള നടത്തം ദീർഘവുമാണ്. അതനുസരിച്ച് ആസൂത്രണം ചെയ്ത്, അന്നത്തെ രാവിലെ എത്തുന്നതിനു പകരം തലേദിവസം എത്തുക.