ഒരു കുംഭത്തിന്റെ ചില പ്രഭാതങ്ങളിൽ, ആദ്യ വെളിച്ചം ജലത്തിൽ എത്തുന്നതിനു മുൻപ്, ശംഖുകൾ മുഴങ്ങുന്നു, മേള മുഴുവൻ നദിയിലേക്ക് തിരിയുന്നു. ഘോഷയാത്രാ പാതയിലൂടെ അഖാഡകൾ വരുന്നു — ഭസ്മം പൂശി വെളുത്ത, ദിഗംബരരായ നാഗ സാധുക്കൾ, അലങ്കരിച്ച രഥങ്ങളിൽ മഹന്തുമാർ, കൊടികൾ, ചെണ്ടകൾ, വാളുകൾ, തിളങ്ങുന്ന ത്രിശൂലങ്ങൾ — നൂറ്റാണ്ടുകളുടെ കീഴ്വഴക്കം നിശ്ചയിച്ച ക്രമത്തിൽ ഘട്ടിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. പാരമ്പര്യം രാജകീയ സ്നാനം എന്ന് വിളിക്കുന്ന ദിവസമാണിത്: മുഗൾ-നാട്ടുരാജ്യ നൂറ്റാണ്ടുകളുടെ ഭാഷയിൽ ഷാഹി സ്നാനം, ഇപ്പോൾ അതിന്റെ പഴയ അർത്ഥത്തിലേക്ക് മടങ്ങി അമൃത സ്നാനം — അമൃതത്തിന്റെ സ്നാനം.
അമൃത സ്നാന ദിനങ്ങൾ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെടുന്നതല്ല; അവ തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നതാണ്. കുംഭ കലശത്തിന്റെ പന്ത്രണ്ട് ദിവസത്തെ പലായനത്തിനിടെ അമൃതം വീണ അതേ ആകാശ യോഗം ആവർത്തിക്കുന്ന നിമിഷമാണ് ഓരോന്നും — ഗുരു നിശ്ചിത രാശിയിൽ, സൂര്യനും ചന്ദ്രനും നിശ്ചിത സന്ധികൾ കടക്കുമ്പോൾ (ഒരു സംക്രാന്തി, ഒരു അമാവാസി, ഒരു പൗർണമി, ഒരു ശിവരാത്രി). ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വാദം കൃത്യമാണ്: ഈ പർവ ദിനങ്ങളിൽ, ഈ നദികളിൽ, അതിലേക്ക് വീണത് ജലം വഹിക്കുന്നു. കുംഭ പർവത്തിലെ ഒരു സ്നാനം ആയിരം സാധാരണ ഗംഗാ സ്നാനങ്ങളുടെയും മഹാ യജ്ഞങ്ങളുടെയും യുഗങ്ങളോളമുള്ള തപസ്യയുടെയും ഫലത്തിന് തുല്യമാണെന്ന് മേളകളിൽ ഉരുവിടുന്ന പാരമ്പര്യം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു.
सर्वं हि तरते पापं कुम्भस्नानान्न संशयः । കുംഭ സ്നാനത്താൽ എല്ലാ പാപവും തരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു — ഇതിൽ സംശയമില്ല. — കുംഭ പർവ പാരമ്പര്യം
ഈ ക്രമം തന്നെ ഒരു സിദ്ധാന്തമാണ്. അഖാഡകൾ ആദ്യം സ്നാനം ചെയ്യുന്നത് സന്യാസിമാരാണ് അമൃതത്തിന്റെ ഓർമ്മ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നവർ എന്നതിനാലാണ് — ലോകത്തിന് ഇതിനകം മരിച്ചവർ അമരത്വം ആദ്യം പാനം ചെയ്യുന്നു. അവരുടെ നദീപ്രവേശം പിന്നാലെ വരുന്ന എല്ലാവർക്കുമായി ജലത്തെ ചൈതന്യവത്താക്കുന്നതായി കരുതപ്പെടുന്നു: പിന്നീട് അതേ പ്രവാഹത്തിലിറങ്ങുന്ന കോടിക്കണക്കിന് ഗൃഹസ്ഥർ, കുടുംബങ്ങൾ, വയോധികർ, കുട്ടികൾ എന്നിവർ സന്യാസിമാർ തുറന്നുതന്ന വഴിയിലൂടെയാണ് സ്നാനം സ്വീകരിക്കുന്നത്. “ഹർ ഹർ മഹാദേവ്” എന്ന് ഗർജ്ജിച്ചുകൊണ്ട് നാഗകൾ പ്രഭാതത്തിലെ തണുത്ത ജലത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങുന്നത് കാണുന്നത് പല തീർത്ഥാടകർക്കും കുംഭത്തിലെ ഏറ്റവും വൈദ്യുതമായ നിമിഷമാണ്.
ഘട്ടിലെ പതിമൂന്ന് അഖാഡകളുടെ ക്രമം — ആദ്യം ശൈവ സന്യാസി അഖാഡകൾ (ഊഴമനുസരിച്ച് മഹാനിർവാണിയും നിരഞ്ജനിയും നയിക്കുന്നു), പിന്നെ വൈഷ്ണവ ബൈരാഗി അനികൾ, പിന്നെ ഉദാസീൻ, നിർമൽ പന്ഥുകൾ — നൂറ്റാണ്ടുകളായി മധ്യസ്ഥത വഹിച്ചുണ്ടാക്കിയ ധാരണകളാൽ നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടതും ഇന്ന് അഖില ഭാരതീയ അഖാഡ പരിഷത്ത് നിയന്ത്രിക്കുന്നതുമാണ്.
ഋഷിമാർ വികാരാധീനരായിരുന്നില്ല: ജലത്തിന് മനസ്സിനെ കഴുകാനാവില്ല. പുറമെയുള്ള സ്നാനം പാത്രമാണ്; ആന്തരിക സ്നാനമാണ് ഉള്ളടക്കം. മന്ഥനം കടഞ്ഞ യഥാർത്ഥ നദി ബോധം തന്നെയാണെന്നും, മനസ്സ് അതിന്റെ ദേവാസുരന്മാർക്കിടയിൽ നിശ്ചലമാകുമ്പോൾ യഥാർത്ഥ അമൃതം ഉയരുന്നുവെന്നുമാണ് കുംഭത്തിന്റെ ആഴമേറിയ ഉപദേശം. ഒരു പർവ ദിനത്തിൽ ഗംഗയിലോ ഗോദാവരിയിലോ ശിപ്രയിലോ ശരീരംകൊണ്ട് സ്നാനം ചെയ്യുമ്പോൾ ഉള്ളിൽ ക്രോധവും ലോഭവും ഭയവും ഉപേക്ഷിക്കുക: അതാണ് സമ്പൂർണ്ണ അമൃത സ്നാനം — പുറത്തെയും അകത്തെയും നദികൾ സംഗമിക്കുന്നത്. മേളകളിൽ ചൊല്ലിവരുന്ന വാക്യം പോലെ: കുംഭം കുടം നിറയ്ക്കുന്നു; വീട്ടിലേക്ക് എന്ത് കൊണ്ടുപോകുന്നു എന്നത് നിങ്ങളുടെ തീരുമാനം.