ਉਹ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਇੰਝ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਯੁਗ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਣ: ਸਰੀਰ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਲਿਪਤ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜ ਵਰਗੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ, ਸਰਦੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਸਤਰਹੀਣ ਦੇਹ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਾ ਸਾਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ — ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮੇਲਾ ਬਿਖਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਅਖਾੜਿਆਂ ਅਤੇ ਭਟਕਦੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿਸੇ ਜਨਗਣਨਾ ਨੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।
ਪਰੰਪਰਾ ਯੋਧਾ-ਤਪੱਸਵੀ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ (8ਵੀਂ ਸਦੀ) ਵਿੱਚ ਲੱਭਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਦਰਸ਼ਨ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਵੇਖ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਪਵੇਗੀ। ਵਿੱਦਿਆ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਗੱਦੀਆਂ (ਸ਼੍ਰਿੰਗੇਰੀ, ਪੁਰੀ, ਦੁਆਰਕਾ ਤੇ ਜਯੋਤਿਰਮਠ ਦੇ ਮਠ) ਦੇ ਨਾਲ, ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਨੂੰ ਅਖਾੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ — ਅੱਖਰੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ “ਘੁਲਣ ਦੇ ਮੈਦਾਨ”, ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰ, ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਅਤ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ। ਮੱਧਕਾਲ ਦੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਨੇ ਮੰਦਰਾਂ ਤੇ ਤੀਰਥ-ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ; ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਗਾ ਟੁਕੜੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲੜਾਈਆਂ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਮੋੜਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੇਲੇ ਹੀ ਉਹ ਥਾਂ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਅਖਾੜੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ, ਨਵੇਂ ਸਾਧਕ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਕ੍ਰਮ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਅੱਜ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀਯ ਅਖਾੜਾ ਪਰਿਸ਼ਦ ਤਿੰਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਅਖਾੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ:
ਹਰ ਅਖਾੜਾ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਰਾਜ ਵਾਂਗ ਚੱਲਦਾ ਹੈ: ਪਾਲਕੀ ਉੱਤੇ ਇਸ਼ਟ ਦੇਵਤਾ, ਇਸ ਦਾ ਆਚਾਰੀਆ-ਮਹਾਮੰਡਲੇਸ਼ਵਰ, ਇਸ ਦੇ ਮਹੰਤ, ਇਸ ਦੇ ਨਾਗਾ, ਇਸ ਦਾ ਝੰਡਾ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਮੇਲੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਨਿਯਮ ਹੈ — ਇਹ ਵਾਰੀ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋਈ ਹੈ।
ਕੋਈ ਨਾਗਾ ਜੰਮਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਰ ਕੇ ਹੀ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਕਸ਼ਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਵਜੋਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਨਾਲ ਪੱਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਕਠੋਰ ਹੈ: ਸਾਧਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਆਪਣੇ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ, ਪਰਿਵਾਰ, ਜਾਤ ਤੇ ਨਾਮ ਦੇ ਹਰ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਤਿਆਗ — ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਖਾੜੇ ਦੀ ਧੂਣੀ ਅੱਗੇ ਵਰਤ, ਮਹਾਮੰਤਰ ਦੀ ਦੀਕਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਲਈ ਵਸਤਰ ਦਾ ਵੀ ਤਿਆਗ: ਆਕਾਸ਼ (ਦਿਗੰਬਰ) ਹੀ ਆਖ਼ਰੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਹੈ। ਭਸਮ — ਵਿਭੂਤੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਦੀ ਬਚੀ ਹੋਈ ਰਾਖ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਸਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖ਼ੁਦ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਵਰਣ, ਇਹ ਨਿਰੰਤਰ ਯਾਦ ਕਿ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
त्यागाय सम्भृतार्थानां सत्याय मितभाषिणाम् । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਨ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਚ ਲਈ ਸੰਜਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। — ਕਾਲੀਦਾਸ ਦਾ ਆਦਰਸ਼, ਧੂਣੀ ਉੱਤੇ ਜੀਵਿਆ ਹੋਇਆ
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮ — ਪਹਿਲਾਂ ਅਖਾੜੇ, ਮਗਰੋਂ ਸੰਸਾਰ — ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇਹ ਉੱਤਰ ਹੈ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਕੌਣ ਹੈ: ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਸੰਨਿਆਸੀ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੌਂਪ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਉਮਰ ਵਧਾਉਣ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਡੁਬਕੀ ਪਿੱਛੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਰੋੜਾਂ ਲਈ ਨਦੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਰਿਦੁਆਰ ’27 ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਅਖਾੜੇ ਮਹਾਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਨੂੰ ਗਰਜਦੇ ਹੋਏ ਹਰ ਕੀ ਪੌੜੀ ਵੱਲ ਉਤਰਨਗੇ; ਨਾਸਿਕ-ਤ੍ਰਯੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੋ ਕੁੰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਗੇ; ਉੱਜੈਨ ’28 ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਝੰਡੇ ਹੇਠ ਸ਼ਿਪਰਾ ਵੱਲ ਜਲੂਸ ਕੱਢਣਗੇ।