ಯಾವುದೇ ಮಹಾ ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿವರ್ಧಕಗಳು ಮತ್ತು ಅಖಾಡದ ದ್ವಾರಗಳಿಂದ ದೂರ ನಡೆದು, ಕೊನೆಯ ಆಹಾರ ಮಳಿಗೆಗಳನ್ನೂ ದಾಟಿದಂತೆ, ಮತ್ತೆ ನದಿಯ ಧ್ವನಿ ಕೇಳುವವರೆಗೆ ಗದ್ದಲ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗುಡಾರಗಳು ಚಿಕ್ಕವಾಗಿದ್ದು ಸಾಲಾಗಿ ನಿಂತಿವೆ. ಬಿದಿರಿನ ಕಂಬಗಳ ನಡುವೆ ಕಟ್ಟಿದ ಹಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಒಗೆದ ಬಟ್ಟೆಗಳು ನೇತಾಡುತ್ತವೆ. ವೃದ್ಧೆಯೊಬ್ಬರು ಕ್ಯಾನ್ವಾಸ್ ಪರದೆಯ ಹೊರಗೆ ಕುಳಿತು ಕಲ್ಲಿನ ಬಟ್ಟಲಿನಲ್ಲಿ ಏನನ್ನೋ ಅರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಮಡಿಸಿದ ಕಂಬಳಿಯ ಮೇಲೆ ಆಧರಿಸಿದ ಪುಸ್ತಕದಿಂದ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಯಾರಿಗೂ ಅಲ್ಲದಂತೆ, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಓದುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಏನೂ ನಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇವರು ಕಲ್ಪವಾಸಿಗಳು; ಗುಡಾರಗಳ ಈ ನಿಶ್ಶಬ್ದ ಓಣಿಯೇ ಇಡೀ ಮೇಳದಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಸಂಗತಿ — ಮೆರವಣಿಗೆಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹಳೆಯದು, ಅಖಾಡಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹಳೆಯದು.
ಕಲ್ಪವಾಸ ಎಂಬುದು ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ವಾಸ ಎಂದರೆ ನೆಲೆಸುವುದು — ಯಾವುದೋ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು, ಉಳಿಯುವುದು. ಕಲ್ಪ ಎಂದರೆ ಕಾಲದ ಮಹಾಚಕ್ರ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ದಿನ, ಎಣಿಕೆಗೆ ಮೀರಿದ ಯುಗ. ಕಲ್ಪವಾಸವನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದೆಂದರೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಾಧನೆಯ ಒಂದು ಕಲ್ಪದ ಫಲವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುವಷ್ಟು ನಿಖರವಾದ ಶಿಸ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಪವಿತ್ರ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ವಾಸಿಸುವುದು.
ಅದು ನೀಡಿರುವ ಭರವಸೆ; ಅದು ಯಾವ ಬಗೆಯ ಭರವಸೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಅರಿಯುವುದು ಮುಖ್ಯ. ಆ ತಿಂಗಳು ಮಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ಒಂದು ಯುಗವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಆಸ್ತಿ, ಸೌಕರ್ಯ, ಆಹಾರದ ಆಯ್ಕೆ ಮತ್ತು ಮನೆಯ ಸಾವಿರಾರು ಚಂಚಲತೆಗಳನ್ನು ತೊರೆದು ಇಂತಹ ತೀವ್ರತೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆದ ಒಂದು ತಿಂಗಳು, ಸಾಮಾನ್ಯ ವರ್ಷಗಳು ಮಾಡಲಾಗದ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಪ್ರಮಾಣ ಪಂಚಾಂಗದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಯಾತ್ರಿಕನಲ್ಲಿದೆ.
माघे मासे गमिष्यन्ति गङ्गायमुनसङ्गमम् ।
ब्रह्मलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ಮಾಘ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಗಂಗಾ ಮತ್ತು ಯಮುನಾ ಸಂಗಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವರು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿಂದ ಮರಳುವುದು ದುರ್ಲಭ. — ಪ್ರಯಾಗದ ಕುರಿತು ಪುರಾಣಗಳ ಮಾಘ-ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಪರಂಪರೆ
ಕಲ್ಪವಾಸದ ತವರು ಪ್ರಯಾಗ. ಪುರಾಣಗಳ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯವು — ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮತ್ಸ್ಯ, ಪದ್ಮ ಮತ್ತು ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಮಹಾಭಾರತದ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾ ಪರ್ವದ ಪ್ರಯಾಗ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳಗಳ ಸ್ತುತಿ ಅಧ್ಯಾಯಗಳು — ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಮಾಘ ಮಾಸದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಅಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅದು ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದನ್ನಷ್ಟೇ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಿಂದ ಮುಂದಿನ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯವರೆಗೆ ಇಡೀ ಚಾಂದ್ರ ಮಾಸ ಮರಳಿನ ಮೇಲೆ ವಾಸಿಸುವುದನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ಆ ವಾಸವನ್ನೇ ಸಾಧನೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ.
ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಇದರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆ ಅಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ದೀರ್ಘವಾಗಿದೆ. ಚೀನೀ ಯಾತ್ರಿಕರು ಇದನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ: ಕ್ರಿ.ಶ. 7ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಹ್ವೆನ್‌ತ್ಸಾಂಗ್, ನದಿಗಳ ಸಂಗಮದ ಮರಳಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮಹಾಸಭೆ, ನದಿಗಳು ಸೇರುವಲ್ಲಿ ನೆರೆದ ಜನಸಮೂಹ ಮತ್ತು ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಹರ್ಷನು ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಖಜಾನೆಯನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚಳಿಗಾಲದ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಗದ ಮರಳಿನ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುವ ಡೇರೆಗಳ ನಗರವು ಭಾರತೀಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ನಿರಂತರವಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.
ಆದ್ದರಿಂದ ಕಲ್ಪವಾಸವು ಮೊದಲಾಗಿ ಪ್ರಯಾಗಕ್ಕೂ ವಾರ್ಷಿಕ ಮಾಘ ಮೇಳಕ್ಕೂ ಸೇರಿದ್ದು; ಅಲ್ಲಿ ಕುಂಭ ನಡೆಯುವಾಗ ಅದು ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ವ್ರತ ಯಾರೊಬ್ಬರ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯವೂ ಅಲ್ಲ. ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಕುಂಭ ಸೇರುತ್ತದೆಯೋ ಅಲ್ಲೆಲ್ಲ ಕಲ್ಪವಾಸಿಗಳು ತಮ್ಮ ಡೇರೆಗಳನ್ನು ಹಾಕುತ್ತಾರೆ — ಹರಿದ್ವಾರದ ನಿಶ್ಶಬ್ದ ಘಾಟ್‌ಗಳ ಬಳಿ, ನಾಶಿಕ್‌ನ ಗೋದಾವರಿ ತೀರದಲ್ಲಿ, ಉಜ್ಜಯಿನಿಯ ಶಿಪ್ರಾ ತೀರದಲ್ಲಿ — ಮತ್ತು ಮೇಳದ ತಿಂಗಳಿಡೀ ಅದೇ ಶಿಸ್ತನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಪರಂಪರೆಯು ಕಲ್ಪವಾಸವನ್ನು ನಿಯಮಗಳ ಒಂದು ಸಮೂಹವಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ — ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಎಂದು ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ವಂಶಪರಂಪರೆಗಳ ನಡುವೆ ಪಟ್ಟಿಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಎರಡು ಶಿಬಿರಗಳು ಅವುಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದರ ಸ್ವರೂಪ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಐದು ಸಂಗತಿಗಳು ಇಡೀ ವ್ರತವನ್ನು ಹೊತ್ತಿವೆ:
ಈ ಐದರ ಸುತ್ತ ಪಟ್ಟಿಗಳು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿವರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತವೆ: ತಪ್ಪದೆ ಪ್ರತಿದಿನ ದಾನ, ಸಾಧುಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಯಾತ್ರಿಕರಿಗೆ ಸೇವೆ, ಪ್ರತಿದಿನ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಓದುವುದು ಅಥವಾ ಕೇಳುವುದು, ಆಯ್ದ ಮಂತ್ರದ ಜಪ, ಪೂರ್ವಜರಿಗೆ ಜಲಾರ್ಪಣೆ, ಮಾದಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ದೂರವಿರುವುದು ಮತ್ತು ಡೇರೆಯ ಹೊರಗೆ ಇಟ್ಟ ತುಳಸಿ ಗಿಡವನ್ನು ಪೋಷಿಸುವುದು. ಅನೇಕ ಶಿಬಿರಗಳು ಸಣ್ಣ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡು ಪ್ರತಿದಿನ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ಕಲ್ಪವಾಸಿಗಳು ಪ್ರತಿದಿನದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯ ಮೌನ — ನಿಶ್ಶಬ್ದತೆ — ವನ್ನೂ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ನಿಷೇಧಗಳೂ ಆಚರಣೆಗಳಷ್ಟೇ ಬೋಧಪ್ರದವಾಗಿವೆ. ಡೇರೆಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಸಬಾರದು. ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ನಿದ್ರಿಸಬಾರದು. ಮನರಂಜನೆ ಬೇಡ. ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ನೀಡದ ಯಾವುದನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಬಾರದು.
ಅದು ನಸುಕಿನ ಸುಮಾರು ಮೂರು ಗಂಟೆಗೆ, ಕತ್ತಲಿನಲ್ಲಿ, ಚಳಿಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾತುಕತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಶಿಬಿರವು ಚಲನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕಲ್ಪವಾಸಿಯು ಬದಲಿಸಲು ಒಂದು ಜೊತೆ ಬಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಹಿತ್ತಾಳೆಯ ತಂಬಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ ನೀರಿನ ಬಳಿಗೆ ನಡೆದು ಹೋಗಿ ಮುಳುಗು ಹಾಕುತ್ತಾರೆ; ಇನ್ನೂ ಉದಯಿಸದ ಸೂರ್ಯನಿಗೂ ಪೂರ್ವಜರಿಗೂ ಜಲಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ತೋಯ್ದ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಕೊರೆಯುವ ಚಳಿಗಾಳಿಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದು ಬೆಳಕು ಹರಿಯುವವರೆಗೆ ಜಪಕ್ಕೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
ಮುಂಜಾನೆಯ ಸಮಯ ಓದುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಸಂಗಕ್ಕೆ ಮೀಸಲು — ಶಿಬಿರಗಳು ಕಥಾ ಏರ್ಪಡಿಸುತ್ತವೆ; ಒಂದು ಬದಿ ತೆರೆದ ಡೇರೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮಚರಿತಮಾನಸ ಅಥವಾ ಭಾಗವತವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಓದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಯಾರು ಬೇಕಾದರೂ ಬಂದು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಬಳಿಕ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಸ್ನಾನ. ಆಮೇಲೆ ಸಣ್ಣ ಬೆಂಕಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬೇಯಿಸಿದ ಒಂದೇ ಊಟ: ಅನ್ನ ಅಥವಾ ಖಿಚಡಿ, ಒಂದು ಪಲ್ಯ, ಆಡಂಬರವೇನೂ ಇಲ್ಲ; ಮೊದಲ ತುತ್ತನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಮೊದಲು ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ನಂತರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕೆಲಸಗಳು — ನೀರು ತರುವುದು, ಬಟ್ಟೆ ತೊಳೆಯುವುದು, ಡೇರೆಯ ಹಗ್ಗಗಳನ್ನು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸುವುದು, ನೆರೆಯವರ ವೃದ್ಧ ತಾಯಿಯನ್ನು ಘಾಟ್‌ಗೆ ಇಳಿಯಲು ನೆರವಾಗುವುದು. ಮುಸ್ಸಂಜೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ದೀಪಗಳು. ನಂತರ ಆರತಿ, ಇನ್ನಷ್ಟು ಕಥಾ, ಮತ್ತು ಬೇಗನೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿದ್ರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮತ್ತೆ ಮೂರು ಗಂಟೆ ಬರುತ್ತದೆ.
ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಓದಿದರೆ ಅದು ಕಠೋರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಜೀವಿಸಿದ ಕಲ್ಪವಾಸಿಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ: ಯಾರೂ ಏನನ್ನೂ ಮಾರದ ಮತ್ತು ಯಾರಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಾನಮಾನದ ಹಂಗಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ದಿನಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ಆರು ನಿರ್ಧಾರಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾದ ಬದುಕು ನೀಡುವ ನೆಮ್ಮದಿ.
ಪರಂಪರೆಯಂತೆ ಈ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಒಂದು ತಿಂಗಳಿಗೆ ಅಲ್ಲ, ಸತತ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳಿಗೆ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ಚಕ್ರ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುವವರೆಗೆ ಒಂದು ಮಾಘದ ನಂತರ ಮತ್ತೊಂದು ಮಾಘ, ಹನ್ನೆರಡು ಮೇಳಗಳು. ಕುಟುಂಬಗಳು ಇದನ್ನು ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ಪಾಲಿಸುತ್ತವೆ; ಒಬ್ಬ ಮಹಿಳೆ ತನ್ನ ಅತ್ತೆ ಕಲ್ಪವಾಸ ಮಾಡಿದ ಅದೇ ಮರಳಿನ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ, ಅದೇ ಶಿಬಿರಕ್ಕೆ, ಮೂವತ್ತು ಚಳಿಗಾಲಗಳಿಂದ ಪರಿಚಿತರಾದ ಅದೇ ನೆರೆಯವರ ಬಳಿಗೆ ಮರಳಬಹುದು.
ತಮ್ಮ ಗುರುವಿನ ಅನುಮತಿ ಮತ್ತು ಆಶೀರ್ವಾದದೊಂದಿಗೆ ವ್ರತವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು ಹಾಗೂ ಹೊರಡುವ ಮೊದಲು ಮನೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿ ಹೋಗುವುದು ರೂಢಿ — ಕಲ್ಪವಾಸವು ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾರ್ಗವಲ್ಲ ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ದೃಢವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಮರಳಿನ ಮೇಲೆ ಪುಣ್ಯ ಗಳಿಸಲು ತಮ್ಮನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದವರನ್ನು ತೊರೆಯುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಅದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಪ್ಪಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಗೃಹಸ್ಥರ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಗಳು ಮುಗಿದ ನಂತರದ ಜೀವನದ ದ್ವಿತೀಯಾರ್ಧದೊಂದಿಗೆ ಈ ವ್ರತವು ಹೆಚ್ಚು ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ; ಆದರೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಶಿಬಿರಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಯಸ್ಸಿನವರೂ ಇರುತ್ತಾರೆ, ಹಿಂದೆಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದರು.
ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳು ಮುಗಿದಾಗ ಸಮಾಪನ ವಿಧಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶಿಬಿರದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪವಾಸಿಯನ್ನು ಗೌರವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅನೇಕರು ಸುಮ್ಮನೆ ಮತ್ತೆ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಇವೆರಡನ್ನೂ ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿಟ್ಟು ನೋಡುವುದು ಸೂಕ್ತ; ಏಕೆಂದರೆ ಮೇಳದ ಖ್ಯಾತಿಯು ಬಹುತೇಕ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೇ ಸೇರಿದೆ.
ನಾಗಾ ಸಾಧು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ತಮ್ಮದೇ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅವರ ಬಳಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲ, ಅವರು ಒಂದು ಅಖಾಡಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು; ಅಮೃತ ಸ್ನಾನದಂದು ಇಡೀ ನಗರವನ್ನೇ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸುವ ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ, ಮೈತುಂಬ ಬೂದಿ ಬಳಿದು, ಮೊದಲು ನೀರಿಗೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಕಲ್ಪವಾಸಿ ಒಬ್ಬ ಗೃಹಸ್ಥರು. ಅವರಿಗೆ ಮನೆ, ಕುಟುಂಬ, ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿರುಗುವ ಪ್ರಯಾಣದ ಟಿಕೆಟ್ ಇವೆ. ಒಂದು ತಿಂಗಳ ನಂತರ ಅದನ್ನು ಮರಳಿಸಬೇಕೆಂಬ ಪೂರ್ಣ ಅರಿವಿನೊಂದಿಗೆ ಅವರು ತ್ಯಾಗಿಯ ಜೀವನವನ್ನು ಎರವಲು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.
ಪರಂಪರೆ ಇವುಗಳಿಗೆ ಮೇಲುಕೀಳು ನಿಗದಿಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಎರಡು ಉತ್ತರಗಳಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮತ್ತು ಹಿಂದಿರುಗಲೇಬೇಕಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಶಿಸ್ತು ಬಹುಶಃ ಹೆಚ್ಚು ಕಠಿಣವಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಮೌನವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ತ್ಯಾಗಿಯು ಹಿಂದಿರುಗುವ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಕಲ್ಪವಾಸಿಯು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಅದನ್ನು ಎರಡೂ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ದಾಟುತ್ತಾರೆ; ಆ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಪ್ರಭಾವವು ಉಳಿದ ಹನ್ನೊಂದು ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲೂ ಉಳಿಯಬೇಕು.
ಕುಂಭಕ್ಕೆ ಬರುವ ಹೆಚ್ಚಿನ ಯಾತ್ರಿಕರು ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಉಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಪಾಲಿಸದೆ ಇರಬೇಕೆಂದಿಲ್ಲ; ಭಾಗಶಃ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಎಂದಿಗೂ ನಕಲಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿಲ್ಲ — ಮೂರು ದಿನಗಳ ವ್ರತವನ್ನು ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಪಾಲಿಸಿದರೆ, ಅದೂ ವ್ರತವೇ. ಆದರೆ ಪೂರ್ಣ ವ್ರತವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ, ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಅದರ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಸಡಿಲಿಸುವುದನ್ನು ಅದು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ.
ಹರಿದ್ವಾರ ಅರ್ಧ ಕುಂಭ 2027ದಲ್ಲಿ — 14 ಜನವರಿಯಿಂದ 20 ಏಪ್ರಿಲ್ 2027ರವರೆಗೆ — ಕಲ್ಪವಾಸಿ ಶಿಬಿರಗಳು ಹರ್ ಕಿ ಪೌರಿಯಲ್ಲೇ ಸೇರುವ ಬದಲು, ಗಂಗೆಯ ಹೆಚ್ಚು ಶಾಂತವಾದ ದಡದುದ್ದಕ್ಕೂ ಸೇರುತ್ತವೆ; ನೀಲ್ ಧಾರಾ ಮತ್ತು ಗೌ ಘಾಟ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ, ಎಂದಿನ ಅದೇ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ: ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಬಹುದು, ಜನಸಂದಣಿ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನೀರಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡದೆ ದಿನಕ್ಕೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಬಹುದು. ಮಾಘ ಮಾಸದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಾದ 20 ಫೆಬ್ರವರಿ 2027 ಒಂದು ತಿಂಗಳ ವ್ರತಗಳು ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುವ ದಿನವಾಗಿದೆ.
ನಾಶಿಕ್-ತ್ರ್ಯಂಬಕೇಶ್ವರ ಸಿಂಹಸ್ಥದಲ್ಲಿ ಶಿಬಿರಗಳು ರಾಮಕುಂಡದ ಆಚೆ ಪಂಚವಟಿಯ ಮೂಲಕ ಗೋದಾವರಿ ಘಾಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿರುತ್ತವೆ; ಉಜ್ಜಯಿನಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮ್ ಘಾಟ್‌ನ ಮೇಲ್ಭಾಗ ಮತ್ತು ಕೆಳಭಾಗದ ಶಿಪ್ರಾ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ. ಪ್ರಯಾಗ್‌ರಾಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಕುಂಭವಿರಲಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ, ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ಮಾಘ ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಈ ವ್ರತ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ — ಇದನ್ನು ನೋಡಲು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ಅದು ಉಳಿದಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ನೋಡಲೆಂದೇ ಜನಸಂದಣಿ ಬಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ.