ഏതെങ്കിലും മഹാമേളയിലെ ഉച്ചഭാഷിണികളിൽനിന്നും അഖാഡ കവാടങ്ങളിൽനിന്നും അകന്ന്, അവസാനത്തെ ഭക്ഷണശാലയും കടന്ന് നടക്കുമ്പോൾ വീണ്ടും നദിയുടെ ശബ്ദം കേൾക്കാനാകുന്നതുവരെ ബഹളം നേർത്തുവരും. ഇവിടെ കൂടാരങ്ങൾ ചെറുതും നിരനിരയായി സ്ഥാപിച്ചവയുമാണ്. മുളങ്കമ്പുകൾക്കിടയിൽ കെട്ടിയ കയറിൽ അലക്കിയ വസ്ത്രങ്ങൾ തൂങ്ങുന്നു. കാൻവാസ് മറയുടെ പുറത്ത് ഒരു വൃദ്ധ കൽപ്പാത്രത്തിൽ എന്തോ അരച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു; മടക്കിവെച്ച പുതപ്പിന്മേൽ ചാരിവെച്ച പുസ്തകത്തിൽനിന്ന് ഒരാൾ ആരെയും പ്രത്യേകമായി ലക്ഷ്യമിടാതെ ഉറക്കെ വായിക്കുന്നു. ഒന്നും സംഭവിക്കുന്നില്ല. ഇവരാണ് കൽപവാസികൾ; കൂടാരങ്ങളുടെ ഈ ശാന്തമായ നിരയാണ് മേളയിലെ ഏറ്റവും പുരാതനമായത് — ഘോഷയാത്രകളെക്കാളും അഖാഡകളെക്കാളും പഴക്കമുള്ളത്.
കൽപവാസ് എന്നത് രണ്ട് വാക്കുകൾ ചേർന്നതാണ്. വാസ എന്നാൽ പാർപ്പ് — എവിടെയെങ്കിലും ജീവിക്കുക, താമസിക്കുക. കൽപ എന്നത് കാലത്തിന്റെ മഹാചക്രമാണ്, ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസം, എണ്ണിത്തിട്ടപ്പെടുത്താനാവാത്ത ഒരു യുഗം. കൽപവാസ് അനുഷ്ഠിക്കുക എന്നാൽ ഒരു പുണ്യനദിയുടെ തീരത്ത് ഒരു മാസം അത്ര കൃത്യമായ നിഷ്ഠയോടെ വസിക്കുകയാണ്; സാധാരണ സാധനയുടെ ഒരു കൽപത്തിന്റെ ഫലം അതിലൂടെ ലഭിക്കുമെന്ന് പാരമ്പര്യം പറയുന്നു.
അതാണ് വാഗ്ദാനം; അത് ഏതു തരത്തിലുള്ള വാഗ്ദാനമാണെന്ന് കൃത്യമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടതാണ്. ആ മാസം അത്ഭുതകരമായി ഒരു യുഗമായി മാറുമെന്ന് പാരമ്പര്യം പറയുന്നില്ല. വസ്തുവകകളും സുഖസൗകര്യങ്ങളും ഭക്ഷണം തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യവും ഗൃഹജീവിതത്തിലെ ആയിരം ശ്രദ്ധതിരിക്കലുകളും ഉപേക്ഷിച്ച് ഇത്ര തീവ്രമായി ജീവിക്കുന്ന ഒരു മാസം, സാധാരണ വർഷങ്ങൾക്ക് കഴിയാത്ത മാറ്റം ഒരാളിൽ വരുത്തുമെന്നാണ് അത് പറയുന്നത്. ഈ പരിവർത്തനത്തിന്റെ അളവ് കലണ്ടറിലല്ല. അത് തീർഥാടകനിലാണ്.
माघे मासे गमिष्यन्ति गङ्गायमुनसङ्गमम् ।
ब्रह्मलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ മാഘമാസത്തിൽ ഗംഗയും യമുനയും സംഗമിക്കുന്നിടത്തേക്ക് പോകുന്നവർ ബ്രഹ്മലോകത്തെത്തുന്നു; അവിടെനിന്നുള്ള മടങ്ങിവരവ് ദുർലഭമാണ്. — പ്രയാഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുരാണങ്ങളിലെ മാഘമാഹാത്മ്യ പാരമ്പര്യം
കൽപവാസിന്റെ ഭവനം പ്രയാഗമാണ്. പുരാണങ്ങളിലെ മാഹാത്മ്യ സാഹിത്യം — പുണ്യസ്ഥലങ്ങളെ സ്തുതിക്കുന്ന അധ്യായങ്ങൾ; പ്രത്യേകിച്ച് മത്സ്യ, പത്മ, സ്കന്ദ പുരാണങ്ങളിലും മഹാഭാരതത്തിലെ തീർഥയാത്രാപർവത്തിന്റെ പ്രയാഗ ഭാഗങ്ങളിലും കാണുന്നവ — സംഗമത്തിലെ മാഘമാസത്തിന് അസാധാരണമായ പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യാൻ ശുപാർശ ചെയ്യുക മാത്രമല്ല അത്. താമസത്തെക്കുറിച്ചാണ് അത് വിവരിക്കുന്നത്: ഒരു പൗർണമി മുതൽ അടുത്ത പൗർണമിവരെ ചാന്ദ്രമാസം മുഴുവൻ മണൽപ്പുറത്ത് ജീവിക്കുന്നതിനെ, ആ വാസം തന്നെയാണ് സാധനയെന്ന നിലയിൽ അത് കാണുന്നു.
ഒരു മതാചാരത്തെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ഇതിന്റെ ചരിത്രരേഖ അസാധാരണമായി ദീർഘമാണ്. ചൈനീസ് തീർഥാടകർ ഇത് രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്: ക്രി.വ. 7-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ സന്ദർശിച്ച ഷുവാൻസാങ്, സംഗമത്തിലെ മണൽപ്പുറത്ത് നടന്ന മഹാസമ്മേളനവും നദികൾ കൂടിച്ചേരുന്നിടത്ത് ഒത്തുകൂടിയ ജനസഞ്ചയവും ഹർഷ ചക്രവർത്തി അവിടെ തന്റെ ഖജനാവ് ദാനം ചെയ്തതും വിവരിക്കുന്നു. തണുപ്പുകാലത്ത് പ്രയാഗത്തിലെ മണൽപ്പുറത്ത് ഉയരുന്ന കൂടാരനഗരം ഭാരതീയ മതജീവിതത്തിൽ ഏറ്റവും തുടർച്ചയായി സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തിയിട്ടുള്ള ആചാരങ്ങളിലൊന്നാണ്.
അതുകൊണ്ട് കൽപവാസ് ആദ്യം പ്രയാഗത്തിനും അവിടത്തെ വാർഷിക മാഘമേളയ്ക്കും അവകാശപ്പെട്ടതാണ്; കുംഭ് അവിടെ നടക്കുമ്പോൾ അത് ഏറ്റവും വലിയ വ്യാപ്തിയിലെത്തുന്നു. എന്നാൽ ഈ വ്രതം ആരുടെയും കുത്തകയല്ല. നദീതീരത്ത് എവിടെ കുംഭ് കൂടിയാലും കൽപവാസികൾ തങ്ങളുടെ കൂടാരങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നു — ഹരിദ്വാറിലെ ശാന്തമായ ഘാട്ടുകളരികിലും, നാശിക്കിലെ ഗോദാവരീതീരത്തും, ഉജ്ജയിനിലെ ശിപ്രാതീരത്തും — മേളമാസം മുഴുവൻ അതേ നിഷ്ഠ പാലിക്കുന്നു.
കൽപവാസിനെ ഒരു കൂട്ടം നിയമങ്ങളായാണ് പാരമ്പര്യം കൈമാറുന്നത് — സാധാരണയായി ഇരുപത്തിയൊന്ന് എന്ന് കണക്കാക്കുന്നുവെങ്കിലും, പരമ്പരകൾക്കനുസരിച്ച് പട്ടികകൾ വ്യത്യാസപ്പെടുന്നു; രണ്ട് പാളയങ്ങളും അവ ഒരേപോലെ ചൊല്ലുകയുമില്ല. എന്നാൽ അതിന്റെ ഘടന മാറുന്നില്ല. അഞ്ച് കാര്യങ്ങളാണ് വ്രതത്തെ മുഴുവനായി താങ്ങിനിർത്തുന്നത്:
ഈ അഞ്ചിന് ചുറ്റും പട്ടികകൾ മറ്റു വിശദാംശങ്ങളും ചേർക്കുന്നു: ഒരു ദിവസവും മുടങ്ങാതെ ദാനം, സാധുക്കൾക്കും മറ്റു തീർഥാടകർക്കും സേവനം, ദിവസേന ശാസ്ത്രം വായിക്കുകയോ കേൾക്കുകയോ ചെയ്യുക, തിരഞ്ഞെടുത്ത മന്ത്രത്തിന്റെ ജപം, പിതൃക്കൾക്ക് ജലതർപ്പണം, ലഹരിവസ്തുക്കൾ പൂർണമായി ഒഴിവാക്കൽ, കൂടാരത്തിന് പുറത്ത് സൂക്ഷിക്കുന്ന തുളസിച്ചെടിയുടെ പരിപാലനം. പല പാളയങ്ങളും ചെറിയൊരു അഗ്നി കാത്തുസൂക്ഷിച്ച് ദിവസേന ഹോമം നടത്തുന്നു. ചില കൽപവാസികൾ ഓരോ ദിവസത്തിന്റെയും ഒരു ഭാഗത്ത് മൗനം — നിശ്ശബ്ദത — പാലിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ആചാരങ്ങൾപോലെതന്നെ വിലക്കുകളും അറിവുപകരുന്നവയാണ്. കൂടാരത്തിൽനിന്ന് ഒരു വ്യാപാരവും നടത്തരുത്. പകൽ ഉറങ്ങരുത്. വിനോദങ്ങൾ പാടില്ല. സ്വമേധയാ നൽകിയതല്ലാത്ത ഒന്നും സ്വീകരിക്കരുത്.
തണുപ്പും ഇരുട്ടും നിറഞ്ഞ പുലർച്ചെ ഏകദേശം മൂന്ന് മണിയോടെ അത് ആരംഭിക്കുന്നു. സംഭാഷണമില്ലാതെ പാളയം ഉണരുന്നു. മാറിയുടുക്കാനുള്ള വസ്ത്രവും ചെറിയൊരു പിച്ചളപ്പാത്രവുമായി കൽപവാസി വെള്ളത്തിലേക്ക് നടക്കുന്നു, മുങ്ങിസ്നാനം ചെയ്യുന്നു, ഇനിയും ഉദിച്ചിട്ടില്ലാത്ത സൂര്യനും പിതൃക്കൾക്കും ജലം അർപ്പിക്കുന്നു; പിന്നെ നനഞ്ഞ ശരീരത്തോടെ മരവിപ്പിക്കുന്ന വായുവിലേക്ക് മടങ്ങിവന്ന് വെളിച്ചം വരുന്നതുവരെ ജപം ചെയ്യുന്നു.
പൂർവാഹ്നം വായനയ്ക്കും സത്സംഗത്തിനുമുള്ളതാണ് — പാളയങ്ങൾ കഥ സംഘടിപ്പിക്കുന്നു; ഒരു വശം തുറന്ന കൂടാരത്തിൽ രാമചരിതമാനസമോ ഭാഗവതമോ ഉറക്കെ വായിക്കുന്നു, ആർക്കും വന്നിരിക്കാം. തുടർന്ന് ഉച്ചസ്നാനം. പിന്നെ ചെറിയ തീയിൽ സാവധാനം പാകംചെയ്ത ഒരുനേരത്തെ ഭക്ഷണം: ചോറോ ഖിച്ച്ഡിയോ, ഒരു കറി, ആർഭാടമൊന്നുമില്ല; ആദ്യ ഉരുള കഴിക്കുന്നതിനുമുമ്പ് അതിൽനിന്ന് കുറച്ച് ദാനം ചെയ്യുന്നു.
ഉച്ചകഴിഞ്ഞ് സാധാരണ ജോലികളാണ് — വെള്ളം കൊണ്ടുവരുന്നു, വസ്ത്രം കഴുകുന്നു, കൂടാരത്തിന്റെ കയറുകൾ മുറുക്കുന്നു, അയൽക്കാരന്റെ പ്രായമായ അമ്മയെ ഘാട്ടിലേക്കിറങ്ങാൻ സഹായിക്കുന്നു. സന്ധ്യയ്ക്ക് മൂന്നാമത്തെ സ്നാനവും ദീപങ്ങളും. തുടർന്ന് ആരതി, വീണ്ടും കഥ, പിന്നെ നിലത്ത് നേരത്തെയുള്ള ഉറക്കം; കാരണം മൂന്ന് മണി വീണ്ടും വരും.
ഒരു സമയപ്പട്ടികയായി വായിക്കുമ്പോൾ ഇത് കഠിനമായി തോന്നും. എന്നാൽ അനുഭവിച്ചറിയുമ്പോൾ കൽപവാസികൾ അതിനെ നേരെ വിപരീതമായാണ് വിവരിക്കുന്നത്: ആരും ഒന്നും വിൽക്കാത്ത, ആരും വലിയവരല്ലാത്ത ഒരിടത്ത്, ദിവസം ഏകദേശം ആറ് തീരുമാനങ്ങളിലേക്ക് ചുരുങ്ങിയ ജീവിതത്തിന്റെ ആശ്വാസം.
പാരമ്പര്യമായി ഈ പ്രതിജ്ഞ ഒരു മാസത്തേക്കല്ല, തുടർച്ചയായ പന്ത്രണ്ട് വർഷത്തേക്ക്യാണ് എടുക്കുന്നത് — ചക്രം പൂർത്തിയാകുന്നതുവരെ, ഒന്നിനുപിറകെ മറ്റൊരു മാഘമായി പന്ത്രണ്ട് മേളകൾ. കുടുംബങ്ങൾ തലമുറകളായി ഇത് പാലിക്കുന്നു; ഒരു സ്ത്രീ തന്റെ അമ്മായിയമ്മ വ്രതമനുഷ്ഠിച്ച അതേ മണൽപ്പരപ്പിലേക്കും അതേ പാളയത്തിലേക്കും മുപ്പത് ശൈത്യകാലമായി ഒപ്പമുള്ള അതേ അയൽക്കാരുടെ അടുത്തേക്കും മടങ്ങിവന്നേക്കാം.
സ്വന്തം ഗുരുവിന്റെ അനുമതിയോടും അനുഗ്രഹത്തോടും കൂടി വ്രതം സ്വീകരിക്കുകയും പുറപ്പെടുന്നതിനുമുമ്പ് ഗൃഹകാര്യങ്ങൾ ക്രമപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് പതിവ് — കൽപവാസ് കർത്തവ്യത്തിൽനിന്നുള്ള ഒളിച്ചോട്ടമല്ലെന്ന് പാരമ്പര്യം ഉറപ്പിച്ചു പറയുന്നു; ആശ്രിതരെ ഉപേക്ഷിച്ച് മണൽപ്പുറത്ത് പുണ്യം നേടാൻ വരുന്നയാൾ അതിനെ പൂർണമായി തെറ്റിദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. ചരിത്രപരമായി, ഗൃഹസ്ഥന്റെ ബാധ്യതകൾ നിറവേറ്റിയശേഷമുള്ള ജീവിതത്തിന്റെ രണ്ടാം പകുതിയുമായാണ് ഈ വ്രതം കൂടുതലായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നത്; എന്നാൽ പ്രായോഗികമായി എല്ലാ പ്രായക്കാരും പാളയങ്ങളിലുണ്ട്, എന്നും ഉണ്ടായിട്ടുമുണ്ട്.
പന്ത്രണ്ട് വർഷം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ സമാപനകർമം നടക്കുകയും കൽപവാസിയെ പാളയത്തിൽ ആദരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പലരും വീണ്ടും ആരംഭിക്കുന്നു.
ഇവ രണ്ടും അടുത്തടുത്ത് വെച്ച് കാണേണ്ടതാണ്; കാരണം മേളയുടെ പ്രശസ്തി ഏതാണ്ട് പൂർണമായും അവയിൽ ഒന്നിനാണ് ലഭിച്ചിട്ടുള്ളത്.
നാഗസാധു ശാശ്വതമായും സമ്പൂർണമായും ത്യജിച്ചവനാണ്. സ്വന്തം അന്ത്യകർമങ്ങൾ നിർവഹിച്ച അദ്ദേഹം ഒന്നും സ്വന്തമാക്കുന്നില്ല, ഒരു അഖാഡയിൽ അംഗമാണ്; അമൃത് സ്നാനത്തിൽ, ചാരം പൂശി, നഗരത്തെ നിശ്ചലമാക്കുന്ന ഘോഷയാത്രയുടെ മുന്നിൽ ആദ്യം വെള്ളത്തിലിറങ്ങുന്നു. കൽപവാസി ഒരു ഗൃഹസ്ഥനാണ്. അദ്ദേഹത്തിന് വീടും കുടുംബവും തൊഴിലുമുണ്ട്, മടക്കയാത്രയ്ക്കുള്ള ടിക്കറ്റുമുണ്ട്. ഒരു മാസത്തേക്ക് സന്ന്യാസിയുടെ ജീവിതം കടമെടുത്തതാണെന്നും അത് തിരികെ ഏൽപ്പിക്കേണ്ടിവരുമെന്നും അദ്ദേഹം പൂർണമായി അറിയുന്നു.
പാരമ്പര്യം ഇവയെ ശ്രേണീകരിക്കുന്നില്ല. ഒരേ ചോദ്യത്തിനുള്ള രണ്ട് ഉത്തരങ്ങളായാണ് അവയെ കാണുന്നത് — മടങ്ങിപ്പോകേണ്ടിവരുന്നയാളുടേതാകാം കൂടുതൽ കഠിനമായ നിഷ്ഠയെന്ന് അത് നിശ്ശബ്ദമായി സൂചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സന്ന്യാസി പാലം കത്തിച്ചുകളഞ്ഞിരിക്കുന്നു. കൽപവാസി ഓരോ വർഷവും അതിലൂടെ രണ്ടുദിശയിലേക്കും നടക്കുന്നു; ആ ഒരു മാസം ശേഷിക്കുന്ന പതിനൊന്ന് മാസങ്ങളിലും നിലനിൽക്കണം.
കുംഭിൽ എത്തുന്ന മിക്ക തീർത്ഥാടകർക്കും ഒരു മാസം താമസിക്കാൻ കഴിയില്ല. അതുകൊണ്ട് ഒന്നും പാലിക്കാതിരിക്കേണ്ടതില്ല; ഭാഗികമായ ആചരണത്തെ പാരമ്പര്യം ഒരിക്കലും വ്യാജമായി കണക്കാക്കിയിട്ടുമില്ല — കൃത്യമായി പാലിക്കുന്ന മൂന്ന് ദിവസത്തെ വ്രതവും വ്രതം തന്നെയാണ്. എന്നാൽ പൂർണവ്രതം പ്രഖ്യാപിച്ചിട്ട് നിശ്ശബ്ദമായി അതിൽ ഇളവ് വരുത്തുന്നത് അംഗീകരിക്കപ്പെടില്ല.
ഹരിദ്വാർ അർധ് കുംഭ് 2027-ൽ — 14 ജനുവരി മുതൽ 20 ഏപ്രിൽ 2027 വരെ — കൽപവാസി പാളയങ്ങൾ ഹർ കി പൗരിയിൽത്തന്നെയല്ല, ശാന്തമായ ഗംഗാതീരത്താണ് ഒത്തുചേരുന്നത്; നീൽ ധാരയും ഗൗ ഘാട്ടും പാരമ്പര്യമായി പ്രിയപ്പെട്ട തീരഭാഗങ്ങളാണ്. അതിന് എന്നും ഉണ്ടായിരുന്ന അതേ കാരണമാണുള്ളത്: ഒഴുക്ക് കൈകാര്യം ചെയ്യാവുന്നതാണ്, തിരക്ക് കുറവാണ്, വെള്ളത്തിനായി പോരാടാതെ ദിവസം മൂന്ന് പ്രാവശ്യം സ്നാനം ചെയ്യാം. മാഘമാസത്തിലെ പൗർണമിയായ 20 ഫെബ്രുവരി 2027-നാണ് ഒരു മാസം നീളുന്ന വ്രതങ്ങൾ പൂർത്തിയാകുന്നത്.
നാശിക്-ത്ര്യംബകേശ്വർ സിംഹസ്ഥയിൽ പാളയങ്ങൾ രാംകുണ്ഡിന് അപ്പുറം പഞ്ചവടിയിലൂടെ ഗോദാവരി ഘാട്ടുകളിൽ വ്യാപിക്കുന്നു; ഉജ്ജയിനിൽ രാം ഘാട്ടിന് മുകളിലും താഴെയുമുള്ള ശിപ്രാ തീരത്തും അവ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. പ്രയാഗ്‌രാജിൽ, കുംഭ് ഉണ്ടെങ്കിലും ഇല്ലെങ്കിലും, മാഘ് മേളയിൽ എല്ലാ വർഷവും വ്രതം തുടരുന്നു — അത് കാണാൻ ഭൂമിയിലെ ഏറ്റവും നല്ല ഇടമായി അവിടം തുടരുന്നത്, കാണാനായി ഒരു ജനക്കൂട്ടവും എത്താത്തതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ്.