ಹೆಚ್ಚಿನ ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗಗಳು ನೋಡುವ ವಸ್ತುವಿಗಿಂತ ಅನುಭವಿಸುವ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ — ಕತ್ತಲೆಯ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಿನ ಕಂಬ, ಎಣ್ಣೆಯಿಂದ ಕಪ್ಪಾದ, ಗುರುತಿಸಲಾಗದಷ್ಟು ಹಾರಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ. ತ್ರ್ಯಂಬಕೇಶ್ವರ ಭಿನ್ನ, ಮತ್ತು ಆ ಭಿನ್ನತೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಬರುವ ಯಾತ್ರಿಕರನ್ನು ಕಲಕುತ್ತದೆ. ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ನೆಲದ ಆಳವಿಲ್ಲದ ಕುಳಿಯೊಳಗೆ ನೋಡಿ — ಅಲ್ಲಿ ಕಂಬವೇ ಇಲ್ಲ. ಹೆಬ್ಬೆರಳಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದಲ್ಲದ ಮೂರು ಸಣ್ಣ ಲಿಂಗಗಳು ಬಂಡೆಯ ಕುಳಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿವೆ, ಸುತ್ತಲೂ ನೀರು ಜಿನುಗುತ್ತಿದೆ. ಅವು ಸವೆದು ಬಹುತೇಕ ಇಲ್ಲವಾಗಿವೆ. ಮತ್ತು ಅವು ಒಬ್ಬ ದೇವರ ಮೂರು ರೂಪಗಳಲ್ಲ: ಅವು ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಶಿವ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಹನ್ನೆರಡರಲ್ಲಿ ಈ ದೇವಾಲಯ ಮಾತ್ರ ಇಡೀ ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ಪೀಠದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದೆ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.
ದೇವಾಲಯದ ಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮಗಿರಿ ಎದ್ದು ನಿಂತಿದೆ, ಮತ್ತು ಆ ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ಗೋದಾವರಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ — ಪರ್ಯಾಯದ್ವೀಪ ಭಾರತದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ನದಿ, ದಕ್ಷಿಣವು ದಕ್ಷಿಣ ಗಂಗಾ ಎಂದು ಕರೆಯುವ, ದಕ್ಷಿಣದ ಗಂಗೆ. ದೇವಾಲಯ, ಬೆಟ್ಟ ಮತ್ತು ನದಿ ಒಂದು ಊರಿನ ಮೂರು ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳಲ್ಲ. ಅವು ಒಂದೇ ಕಥೆ, ಮತ್ತು ಅದು ಒಂದು ಹಸುವನ್ನು ಕೊಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಕಥೆ.
सह्याद्रिशीर्षे विमले वसन्तं गोदावरीतीरपवित्रदेशे ।
यद्दर्शनात्पातकमाशु नाशं प्रयाति तं त्र्यम्बकमीशमीडे ॥ Dwelling on the crest of the Sahyadri, in the pure and holy country on the bank of the Godavari — he by whose mere sight sin swiftly goes to its destruction: that Tryambaka, the Lord, I praise. — Dvādaśa Jyotirliṅga Stotra, the verse on Trimbakeshwar
ಈ ಕಥೆ ಗೌತಮೀ-ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು — ಬ್ರಹ್ಮ ಪುರಾಣದ ಗೋದಾವರಿಗೆ ಮೀಸಲಾದ ದೀರ್ಘ ಸ್ತುತಿ ಭಾಗ — ಮತ್ತು ಶಿವ ಪುರಾಣದ ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗ ವೃತ್ತಾಂತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದು ಹೀಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.
ಋಷಿ ಗೌತಮ ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿ ಅಹಲ್ಯೆ ಜೊತೆ ಬ್ರಹ್ಮಗಿರಿಯ ಇಳಿಜಾರಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ದೇಶವನ್ನು ಬರ ಆವರಿಸಿತ್ತು, ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನ ಬಲದಿಂದ ಗೌತಮರ ಹೊಲಗಳು ಮಾತ್ರ ಧಾನ್ಯ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದವು — ತಮಗೆ, ಪತ್ನಿಗೆ ಮತ್ತು ಬಂದ ಪ್ರತಿ ಹಸಿದವರಿಗೆ ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟು. ಅನೇಕರು ಬಂದರು. ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ನೆರೆಯವರು ಅವರ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬರುವ ಜನರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಮತ್ತು ಆ ನೋಟ ಕೀಳಾದ ಭಾವನೆಯಾಗಿ ಬದಲಾಯಿತು.
ಅವರ ನಿಂತ ಬೆಳೆಯೊಳಗೆ ಒಂದು ಹಸುವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. ಗೌತಮರು ಅದನ್ನು ಓಡಿಸಲು ಹೊರಟರು — ದರ್ಭೆ ಹುಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಎಸಳಿನಿಂದ, ಅವರ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅತಿ ಮೃದು ವಸ್ತು ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಮತ್ತು ಹಸು ಸತ್ತು ಬಿದ್ದಿತು. ನೆರೆಯವರಿಗೆ ಬೇಕಾದದ್ದು ಸಿಕ್ಕಿತು. ಗೋ-ಹತ್ಯೆ, ಹಸುವಿನ ಕೊಲೆ, ಅತಿ ಘೋರ ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು, ಮತ್ತು ಅವರು ಋಷಿಯನ್ನು ಅಪವಿತ್ರ ಎಂದೂ ಅವರ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಇನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಅರ್ಹವಲ್ಲ ಎಂದೂ ಘೋಷಿಸಿದರು.
ಗೌತಮರು ಮುಂದೆ ಮಾಡುವುದೇ ಈ ಸ್ಥಳ ಪವಿತ್ರವಾಗಲು ಕಾರಣ. ತಮಗೆ ಮೋಸವಾಯಿತು ಎಂದು ಅವರು ವಾದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮೋಸವಾಗಿದ್ದರೂ. ಪಾಪವನ್ನು ತಮ್ಮದೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಏನು ತೊಳೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ: ಇಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೂ ಅದನ್ನು ಮಾಡದು — ಶಿವನ ಜಟೆಯಿಂದ ಇದೇ ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ಇಳಿಸಿ ತಂದ ಗಂಗೆಯ ನೀರು ಮಾತ್ರ.
ಹಾಗಾಗಿ ಅವರು ಬ್ರಹ್ಮಗಿರಿಯನ್ನು ಏರಿ ಬರಿಯ ಬಂಡೆಯ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ದೀರ್ಘ ಕಾಲ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಗೆ ಶಿವ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ತನ್ನ ಜಟೆಯಿಂದ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ತಾನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದ ನದಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣದ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲ, ಅವಳು ಕಲ್ಲಿನೊಳಗೆ ಜಾರಿ ಮಾಯವಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅವಳು ಅಡಗುತ್ತಾಳೆ; ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗೌತಮರು ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ. ಅವಳು ಮೇಲೆದ್ದು ಓಡಿದ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಪುರಾಣ ಎಣಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಯಾತ್ರಿಕರಿಗೆ ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಕೊನೆಗೆ, ಶಿಖರದ ಕೆಳಗಿನ ಒಂದು ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಗೌತಮರು ಹೊರಹೊಮ್ಮುವ ನೀರನ್ನು ಕುಶ ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಅವಳಿಂದ ಉಳಿಯುವ ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹುಲ್ಲಿನ ಬಳೆ ಹಿಡಿದಿಡುತ್ತದೆ. ಆ ಬಂಧನದ ಸ್ಥಳವೇ ಕುಶಾವರ್ತ — ಕುಶ-ಆವರ್ತ, "ಕುಶ ಹುಲ್ಲಿನ ಆವರಣ" — ಮತ್ತು ಶಿಖರದಿಂದಲ್ಲ, ಕುಶಾವರ್ತದಿಂದಲೇ ಗೋದಾವರಿ ನದಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಲೆಕ್ಕಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗೌತಮ ಎಂಬ ಋಷಿ ಅವಳನ್ನು ತಂದದ್ದರಿಂದ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ನದಿಯ ಸ್ವಂತ ಹೆಸರು ಗೌತಮೀ.
ಗೌತಮರು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರು, ಪಾಪ ಹೋಯಿತು. ನಂತರ ಅವರು ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಕೇಳಿದರು: ಶಿವ ಹಿಂದಿರುಗದೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿಯಬೇಕು ಎಂದು. ಶಿವ ಒಪ್ಪಿ ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗವಾಗಿ ಉಳಿದ — ತ್ರ್ಯಂಬಕ, ಮೂರು ಕಣ್ಣಿನವನು — ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಅವನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಆಸನ ಪಡೆದರು ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ನೆಲದ ಕುಳಿ ಮೂವರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
ಬ್ರಹ್ಮಗಿರಿಯನ್ನು ಸ್ವತಃ ಶಿವನ ರೂಪವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಶಿಸ್ತು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟು: ಶಿಖರ ವೀಕ್ಷಣಾ ಸ್ಥಳವಲ್ಲ. ಕಲ್ಲಿನ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳ ಸಾಲು — ಸುಮಾರು ಏಳುನೂರು, ಬಹಳ ಹಿಂದೆ ಕೆತ್ತಿದ್ದು, ಮೇಲಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಡಿದಾದ — ಊರಿನಿಂದ ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಯವರೆಗೆ ಏರುತ್ತದೆ. ಮೇಲೆ ಸಣ್ಣ ಗುಡಿಗಳು ಮತ್ತು ನದಿಯ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ಮರೆಯಾಗುವಿಕೆಯನ್ನು ಪರಂಪರೆ ಗುರುತಿಸುವ ಕುಂಡಗಳಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ಮೊದಲು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಗಂಗಾದ್ವಾರ ಅರ್ಧ ಏರಿನಲ್ಲಿದೆ.
ಈ ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ಮೂರು ಹೊಳೆಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ: ಗೋದಾವರಿ, ಮತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದ ಅಹಿಲ್ಯಾ ಮತ್ತು ವೈತರಣಾ. ಕುಶಾವರ್ತದಿಂದ ಹೊರಡುವ ಗೋದಾವರಿ ಆ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಿನ ಕಾಲುವೆಯಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಎಳೆ ಮಾತ್ರ. ಹದಿನೇಳುನೂರು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ನಂತರ ಅದು ಭಾರತದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮುಖಜ ಭೂಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರ ಮೂಲಕ ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಆಂಧ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ನದಿಯನ್ನು ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದ ಯಾತ್ರಿಕರಿಗೆ ಕುಂಡದ ಈ ತೆಳು ಧಾರೆ ಅದೇ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಷ್ಟ — ಅಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದರ ಅರ್ಥವೇ ಅದು.
ಊರಿನಲ್ಲೇ, ದೇವಾಲಯದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಕೆಳಗೆ ನಡೆದರೆ, ನಾಲ್ಕೂ ಕಡೆಯಿಂದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಿರುವ ಚೌಕಾಕಾರದ ಕಲ್ಲಿನ ಕುಂಡವಿದೆ. ಅದು ದೊಡ್ಡದಲ್ಲ. ನಾಟಕೀಯ ನದಿತೀರವಿಲ್ಲ, ಹರಿದ್ವಾರ ಅಥವಾ ಪ್ರಯಾಗರಾಜ್ ನೀಡುವಂತಹ ಘಟ್ಟಗಳ ಉದ್ದದ ಹರವಿಲ್ಲ — ನೀರು ನಿಂತಿರುವ ಗೋಡೆಯ ಕುಂಡ ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ಸುತ್ತಲೂ ಕಂಬಗಳ ಮೊಗಸಾಲೆ ಅಷ್ಟೆ.
ಈ ಸಾಧಾರಣ ಕುಂಡ ಕುಂಭ ಜಗತ್ತಿನ ಅತಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಜಲಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಕುಶಾವರ್ತ ತ್ರ್ಯಂಬಕೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ಸಿಂಹಸ್ಥದ ತೀರ್ಥ, ಮತ್ತು ಮಹಾ ಸ್ನಾನ ದಿನಗಳಂದು ಶೈವ ಅಖಾಡಾಗಳು — ಜೂನಾ, ನಿರಂಜನಿ, ಮಹಾನಿರ್ವಾಣಿ, ಅಟಲ್, ಆವಾಹನ, ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಉದಾಸೀನ ಹಾಗೂ ನಿರ್ಮಲ ಅಖಾಡಾಗಳು — ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಳಿದು ಬಂದು ಇಲ್ಲಿ ಅಮೃತ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತವೆ; ವೈಷ್ಣವ ಅಖಾಡಾಗಳು ಸುಮಾರು ಮೂವತ್ತು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಕೆಳಹರಿವಿನಲ್ಲಿ ನಾಸಿಕ್‌ನ ಗೋದಾವರಿಯ ರಾಮಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತವೆ.
ಆ ವಿಭಜನೆ ಈ ಕುಂಭದ ಬಗ್ಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಸತ್ಯ, ಮತ್ತು ಭೇಟಿಗಾರರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತಪ್ಪಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದೂ ಇದನ್ನೇ. ನಾಸಿಕ್-ತ್ರ್ಯಂಬಕೇಶ್ವರ ಸಿಂಹಸ್ಥ ಒಂದು ಮೇಳ, ಅದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಸ್ನಾನ ಕೇಂದ್ರಗಳು; ಜೂನಾ ಅಖಾಡಾದ ನಾಗಾ ಸಾಧುಗಳು ನೀರಿಗೆ ಇಳಿಯುವುದನ್ನು ನೋಡುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ನಾಸಿಕ್‌ಗೆ ಹೋಗುವ ಯಾತ್ರಿಕರಿಗೆ ಅವರು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದೇ ಗಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಮೂವತ್ತು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದ ಕುಶಾವರ್ತದಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ. ಕೋಣೆ ಕಾಯ್ದಿರಿಸುವ ಮೊದಲು ನೀವು ಯಾವ ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೀರಿ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿ.
ತ್ರ್ಯಂಬಕೇಶ್ವರ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಅತಿ ಕಾರ್ಯನಿರತ ವ್ಯವಹಾರ ದರ್ಶನವಲ್ಲ, ವಿಧಿ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎರಡು ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಮಾಡದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಊರಿನ ಪುರೋಹಿತ ವಂಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸುತ್ತ ಸಂಘಟಿತವಾಗಿವೆ.
ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಒಂದು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇದೆ, ಅದನ್ನು ಬಿಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು. ಈ ವಿಧಿಗಳು ಲಾಭದಾಯಕ ಮತ್ತು ಯಾತ್ರಿಕರು ಆತಂಕದಿಂದ ಬರುವುದರಿಂದ ತ್ರ್ಯಂಬಕೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ದಲ್ಲಾಳಿಗಳು ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ — ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ, ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಗೆ, ಮತ್ತು ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಆನ್‌ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಿದವರಿಗೆ ದೂರವಾಣಿ ಮೂಲಕ. ಅಂತಹ ಯಾವುದೇ ವಿಧಿಯನ್ನು ದೇವಾಲಯ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಮೂಲಕ ಅಥವಾ ನಿಮ್ಮ ಕುಟುಂಬ ಇಲ್ಲವೇ ನಿಮ್ಮ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಈಗಾಗಲೇ ಪರಿಚಿತ ಪುರೋಹಿತರ ಮೂಲಕ ಏರ್ಪಡಿಸಿ, ದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿ, ಮತ್ತು ನಿಮ್ಮ ದುರದೃಷ್ಟಕ್ಕೆ ತಕ್ಷಣದ ಮತ್ತು ದುಬಾರಿ ಪರಿಹಾರ ಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುವ ಯಾರಿಂದಲೂ ಅವಸರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಬೇಡಿ. ಆ ವಾಕ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿವರಣೆಯಲ್ಲ.
ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವರಿಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಸೂಚನೆ: ತ್ರ್ಯಂಬಕೇಶ್ವರದ ಗರ್ಭಗುಡಿ ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಲಿಂಗದ ನೇರ ಸ್ಪರ್ಶ ಪೂಜೆಗೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಉಡುಗೆಯ ಪುರುಷ ಹಿಂದೂ ಭಕ್ತರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಒಳಗೆ ಬಿಟ್ಟಿದೆ; ಪ್ರವೇಶ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಾರಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿ ಪರಿಷ್ಕೃತವಾಗಿವೆ. ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಹೊರಗಿನಿಂದ ದರ್ಶನ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮುಕ್ತ. ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡುವ ಬದಲು ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ದೇವಾಲಯ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನಿಂದ ಈಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ.
ದೇವಾಲಯದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿ, ಬ್ರಹ್ಮಗಿರಿಯ ತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ, ನಿವೃತ್ತಿನಾಥರ ಸಮಾಧಿ ಇದೆ — ಹದಿಮೂರನೇ ಶತಮಾನದ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ನಾಲ್ವರು ಒಡಹುಟ್ಟಿದವರಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರು, ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರ ಜ್ಞಾನೇಶ್ವರರ ಗುರು — ಅವರು ಭಗವದ್ಗೀತೆಗೆ ಮರಾಠಿ ಮಾತಾಡಿಸಿದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಜ್ಞಾನೇಶ್ವರಿಯನ್ನು ಬರೆದವರು. ನಿವೃತ್ತಿನಾಥರು ಈ ಬೆಟ್ಟದ ಒಂದು ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ನಾಥ ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದರು.
ಹಾಗಾಗಿ ತ್ರ್ಯಂಬಕೇಶ್ವರ ಕೇವಲ ಶೈವ ತೀರ್ಥ ಮತ್ತು ನದಿಯ ಉಗಮ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ವಾರಕರಿ ಪರಂಪರೆ ತನ್ನ ಮೂಲವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವ ಸ್ಥಳವೂ ಇದು — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಸಿಂಹಸ್ಥದ ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಭಸ್ಮ ಲೇಪಿತ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಕೇಸರಿ ಧ್ವಜ ಮತ್ತು ತಾಳಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಾಗುವ ವಾರಕರಿ ದಿಂಡಿಗಳು ನಿಮಗೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಸಂಪೂರ್ಣ ಬೇರೆಯದನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾ, ಆದರೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ.
ನಾಸಿಕ್-ತ್ರ್ಯಂಬಕೇಶ್ವರ ಸಿಂಹಸ್ಥ ಧ್ವಜಾರೋಹಣದೊಂದಿಗೆ — ಧ್ವಜ ಏರಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ — 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2026ರಂದು ರಾಮಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಮೇಳದ ಅವಧಿ 24 ಜುಲೈ 2028ರವರೆಗೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅಮೃತ ಸ್ನಾನಗಳು 2027ರಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ: 2 ಆಗಸ್ಟ್, 31 ಆಗಸ್ಟ್, ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯದು 11 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ನಾಸಿಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 12 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ತ್ರ್ಯಂಬಕೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ. ಆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಶೈವ ಮೆರವಣಿಗೆಗಳು ಕುಶಾವರ್ತಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತವೆ.
ಸಿಂಹಸ್ಥ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಆಕಾಶದಿಂದ ಪಡೆದಿದೆ, ನಗರದಿಂದಲ್ಲ: ಗುರು, ಬೃಹಸ್ಪತಿ, ಸಿಂಹ — ಸಿಂಹ ರಾಶಿಯಲ್ಲಿ — ನಿಂತಾಗ ಅದು ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಷರತ್ತು, ಮತ್ತು ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನಾಸಿಕ್ ಮತ್ತು ಉಜ್ಜಯಿನಿಯ ಮೇಳಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಯಾಗಿ — ಎರಡು ಸಿಂಹಸ್ಥಗಳು — ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರಯಾಗರಾಜ್ ಮತ್ತು ಹರಿದ್ವಾರ ಬೇರೆ ಯೋಗಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರ ಪೂರ್ಣ ವಿವರ ಕುಂಭದ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
ಹೋಗುವ ಮೊದಲು ತಿಳಿಯಬೇಕಾದ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳು. ಊರು ಚಿಕ್ಕದು — ಕೆಲವು ಹತ್ತಾರು ಸಾವಿರ ಜನರ ಬೆಟ್ಟದ ಊರು, ತನ್ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ನೂರಾರು ಪಟ್ಟು ಜನಸಂದಣಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ, ಹಾಗಾಗಿ ತ್ರ್ಯಂಬಕದಲ್ಲೇ ನಿಮಗೆ ಖಚಿತ ಸ್ಥಳವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಾಸಿಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಉಳಿದು ಅಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿ. ಪ್ರವೇಶ ಮಾರ್ಗ ಏರುವ ಘಾಟ್ ರಸ್ತೆ, ಸ್ನಾನ ದಿನಗಳಂದು ಅದು ಬೆಟ್ಟದ ಬಹಳ ಕೆಳಗಿನಿಂದಲೇ ಖಾಸಗಿ ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ; ಕೊನೆಯ ಭಾಗವನ್ನು ನಡೆದೇ ಹೋಗಬೇಕು, ಅದು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕ. ಮತ್ತು ಮೇಳ ಮುಂಗಾರಿನ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಆಗಸ್ಟ್ ಮತ್ತು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ಒದ್ದೆ, ಬಂಡೆ ಜಾರು, ಮತ್ತು ಮಳೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಗಿರಿಯ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು ನಿಜಕ್ಕೂ ಅಪಾಯಕಾರಿ. ಹಿಡಿತವಿರುವ ಪಾದರಕ್ಷೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಿ, ಮತ್ತು ಸಮಯ ಉಳಿಸಲು ಒದ್ದೆ ಸ್ನಾನದ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಶಿಖರ ಏರಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಡಿ.