ત્રીજા પરિવારનું વિદ્વત્તાપૂર્ણ સ્થાન — જ્યાં સભાખંડના મધ્યમાં બિરાજમાન દેવતા એક ગ્રંથ છે. તેનાં કેન્દ્રોમાં ગુરુ ગ્રંથ સાહિબને બિરાજમાન કરવામાં આવે છે, તેના પાઠ માટે ગ્રંથી હોય છે અને સાથે વેદો તથા ઉપનિષદોનો અભ્યાસ થાય છે.
મોટાભાગના અખાડાઓના મુખ્ય સભાખંડમાં પ્રવેશશો તો તમને મૂર્તિ જોવા મળશે — દત્તાત્રેય, કાર્તિકેય, ગણેશ કે ઋષિ કપિલ. નિર્મલ કેન્દ્રમાં પ્રવેશશો તો તમને ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ બિરાજમાન જોવા મળશે અને ત્યાં એક ગ્રંથી હશે, જેમનું કર્તવ્ય તેનો પાઠ કરવાનું છે.
નિર્મલા સંપ્રદાય વૈદિક વિચારને શીખ ગુરબાણી સાથે સાંકળે છે, અને તેના સાધુઓ ગ્રંથની સાથે વેદો, ભગવદ્ ગીતા અને ઉપનિષદોને પૂજ્ય માને છે. તેના સભ્યો શીખ આચરણના પાંચ કકારો પાળે છે અને પાઘડી નીચે કાપ્યા વિનાના વાળ રાખે છે. ઉદાસીનોની જેમ, નિર્મલોનું સ્થાન એવું છે કે બેમાંથી કોઈ મોટું પરંપરાગત પ્રવાહ તેમને સંપૂર્ણપણે સમાવી શકતું નથી — અને એ જ તેમની ઓળખ છે, તેમાં કોઈ ગૂંચવણ નથી.
આ અખાડાની સ્થાપના 7 ઑગસ્ટ 1862ના રોજ મહિતાબ સિંહે કરી હતી. મૂળરૂપે પટિયાલામાં ધરમધજા પંચાયતી અખાડા નિર્મલા તરીકે તેની સ્થાપના થઈ હતી, અને હવે તેનું મુખ્ય સ્થાન હરિદ્વારના કનખલમાં છે. ભારતભરની બત્રીસ શાખાઓમાં તેના આશરે પંદર હજાર સાધુઓ છે.
એક વિશેષતા સ્પષ્ટપણે કહેવા જેવી છે: અખાડો કોઈ પણ પ્રતિબંધ વિના તમામ જાતિના સભ્યોને સ્વીકારે છે. ભારતીય સંન્યાસી પરંપરાઓની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિમાં આ માત્ર ઔપચારિકતા નહીં, પરંતુ એક સાર્થક વલણ છે, અને તે અખાડાના કેન્દ્રમાં રહેલી ગુરબાણી સાથે સુસંગત છે.
નિર્મલા નામનો અર્થ નિષ્કલંક થાય છે — અને આ પરંપરાએ હંમેશાં શાસ્ત્રીય અધ્યયન પર ભાર મૂક્યો છે: ઐતિહાસિક રીતે નિર્મલ સાધુઓ લડાયક પંથને બદલે શાસ્ત્રોના શિક્ષકો અને વ્યાખ્યાતાઓ હતા.
નિર્મલ અખાડો શૈવ અને વૈષ્ણવ સમૂહો પછી ત્રીજા પરિવાર સાથે શોભાયાત્રા કરે છે અને સ્નાન કરે છે. મેળામાં તેની છાવણી એવી જગ્યાઓમાંની એક છે જ્યાં મુલાકાતી સતત શાસ્ત્રપાઠ સાંભળી શકે છે — જેમ જૂના અખાડાની ઓળખ ઢોલ અને શંખના નાદથી થાય છે, તેમ આ અખાડાનો આ વિશિષ્ટ નાદ છે.
અખિલ ભારતીય અખાડા પરિષદ નિર્મલ અખાડાને તેર અખાડાઓમાંના એક તરીકે માન્યતા આપે છે, અને અન્ય દરેક સભ્યની જેમ તે સ્નાનક્રમ અને છાવણીની ફાળવણી અંગેના પરિષદના નિર્ણયોમાં ભાગ લે છે.
યાત્રા આગળ ધપાવો — હવે પછી
સંક્ષિપ્ત પરિચય: અખાડો શું છે, ત્રણ પરિવારો, પેશવાઈ, અમૃત સ્નાનનો ક્રમ અને અખાડા પરિષદ.
વાંચો: 13 અખાડાઓ →