જ્યાં ગંગા યમુનાને મળે છે અને પરંપરા અનુસાર અદૃશ્ય સરસ્વતી નીચેથી આવીને તેમની સાથે મળે છે. ચાર કુંભ નગરોમાંથી આ એ નગર છે જેને શાસ્ત્ર તીર્થરાજ — સર્વ તીર્થસ્થાનોના રાજા — કહે છે.
પ્રયાગરાજમાં બધું જ પાણીના એક બિંદુની આસપાસ કેન્દ્રિત છે. ગંગા ઉત્તર-પશ્ચિમથી આવે છે, જે હિમાલયના કાંપને કારણે આછી અને કાંપથી ભરેલી હોય છે. યમુના દક્ષિણ-પશ્ચિમથી આવે છે, જે વધુ ઊંડી, વધુ લીલી અને વધુ ધીમી છે. જ્યાં બંને મળે છે ત્યાં નાવમાંથી બે રંગો વચ્ચેની રેખા દેખાય છે — નદીમાં એક એવી સાંધારેખા, જેની આરપાર તમે હાથ મૂકી શકો છો.
પરંપરા અનુસાર ત્યાં એક ત્રીજી નદી પણ તેમની સાથે મળે છે: નીચે અદૃશ્ય રીતે વહેતી સરસ્વતી. ઋગ્વેદની સરસ્વતી એક મહાન નદી હતી, જે પ્રાચીન કાળમાં સુકાઈને લુપ્ત થઈ ગઈ; અને અહીં પ્રગટ થઈને સંગમ પૂર્ણ કરે છે એવી શ્રદ્ધા જ આ મિલનને ત્રિવેણી — ત્રણ પ્રવાહોની વેણી — બનાવે છે. જળવિજ્ઞાન વિશે કોઈ પણ મત હોય, ભક્તિનો તર્ક ચોક્કસ છે: દેખાતી બે નદીઓને શ્રદ્ધાથી સ્વીકારવાની ત્રીજી નદી પૂર્ણ કરે છે, અને આ સમગ્ર પરંપરાનું આ યોગ્ય વર્ણન છે.
સંગમમાં સ્નાન કરવું પ્રયાગરાજ કુંભની મુખ્ય વિધિ છે. યાત્રાળુઓને નાવમાં સંગમસ્થળ સુધી લઈ જવામાં આવે છે, જ્યાં છીછરા પાણીમાં લાકડાના મંચ ખૂંટાથી બાંધેલા હોય છે, અને તેઓ કિનારે નહીં પરંતુ ત્યાં ડૂબકી લગાવે છે.
પુરાણો પ્રયાગરાજને તીર્થરાજ, એટલે કે તીર્થોના રાજા કહે છે. પ્રયાગ નામનો અર્થ યજ્ઞનું સ્થાન થાય છે — પરંપરા અનુસાર બ્રહ્માએ અહીં પ્રથમ યજ્ઞ કર્યો હતો, અને ભારતીય અભિલેખો ઉપલબ્ધ છે ત્યારથી આ નગર યાત્રાનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. કિલ્લાની અંદર આવેલો તેનો અમર વડ અક્ષયવટ, જેને નષ્ટ કરી શકાય તેમ નહોતું એવા વૃક્ષ તરીકે અનેક સદીઓના પ્રવાસીઓએ નોંધ્યો છે.
ચાર કુંભ નગરોમાં પ્રયાગરાજમાં બહુ મોટા અંતરથી સૌથી વિશાળ મેળાઓ યોજાય છે, અને માત્ર અહીં જ મહાકુંભ યોજાય છે — બાર બાર-વર્ષીય ચક્રો પૂર્ણ કરતો આ સમાગમ લગભગ 144 વર્ષે એક વાર આવે છે.
13 જાન્યુઆરીથી 26 ફેબ્રુઆરી 2025 દરમિયાન પ્રયાગરાજમાં મહાકુંભ યોજાયો અને 660 મિલિયનથી વધુ લોકો આવ્યા. ઉપલબ્ધ કોઈ પણ માપદંડ પ્રમાણે, તે નોંધાયેલા ઇતિહાસનો માનવજાતનો સૌથી મોટો સમાગમ હતો — રેતી પર પોતાનાં રસ્તાઓ, વીજળીનું જાળું, હોસ્પિટલો, પોલીસ જિલ્લાઓ અને પોસ્ટલ કોડ ધરાવતું અસ્થાયી નગર, જે છ અઠવાડિયા માટે રચાયું અને પછી ફરી નદીમાં સમાઈ ગયું.
આજે જીવિત કોઈ વ્યક્તિ પ્રયાગરાજમાં બીજો મહાકુંભ જોઈ શકશે નહીં. આ પ્રચારની વાત નથી; આ ગણિત છે. આગામી મહાકુંભ લગભગ 2169માં આવશે.
કુંભ નગરોમાં પ્રયાગરાજની વિશેષતા એ છે કે અહીં સમાગમો વચ્ચે બાર વર્ષની રાહ જોવાતી નથી. દર વર્ષે ચાંદ્ર માસ માઘ (જાન્યુઆરી–ફેબ્રુઆરી) દરમિયાન એ જ રેતી પર માઘ મેળો યોજાય છે — મેળો નાનો હોય છે, પરંતુ તેનું સ્વરૂપ, તંબુઓનું નગર અને અખાડાઓની છાવણીઓ એ જ હોય છે.
માઘ મેળો કલ્પવાસનો સમય છે. કલ્પવાસી આખો મહિનો સંગમ ખાતે રહેવાનું વ્રત લે છે: તંબુ નીચે જમીન પર સૂવું, ઠંડી નદીમાં દિવસમાં ત્રણ વાર સ્નાન કરવું, એક સાદું ભોજન લેવું અને દિવસો પ્રાર્થના, શાસ્ત્રાધ્યયન અને સત્સંગમાં વિતાવવા. પરંપરાગત રીતે આ વ્રત સતત બાર વર્ષ પાળવામાં આવે છે, અને કલ્પવાસીઓની છાવણીઓ — શાંત, વૃદ્ધજનોથી ભરેલી, ઘરેલુ અને અખાડાઓની પેશવાઈથી સાવ જુદી — પ્રયાગરાજનું એવું પાસું છે જે ધીરજવાન મુલાકાતીને સૌથી વધુ ફળ આપે છે.
જો તમે કુંભના ફોટા લેવા કરતાં તેને સમજવા ઇચ્છતા હો, તો સામાન્ય માઘ મેળામાં કલ્પવાસીઓ વચ્ચે વિતાવેલું એક અઠવાડિયું તમને અમૃત સ્નાનની ભીડમાં વિતાવેલા એક દિવસ કરતાં વધુ શીખવશે.
ચારેય નગરની પોતાની ગ્રહયોગની ઓળખ છે, અને પ્રયાગરાજ માટે તે વૃષભમાં ગુરુ સાથે મકરમાં સૂર્ય છે. ગુરુને રાશિચક્રની એક પરિક્રમા પૂરી કરવામાં લગભગ બાર વર્ષ લાગે છે, તેથી દરેક નગરનો કુંભ આશરે બાર વર્ષના ચક્રે પાછો આવે છે — અને અર્ધ કુંભ, એટલે અડધો કુંભ, એ ચક્રના મધ્યબિંદુએ આવે છે.
આ કારણે કુંભને સગવડ માટે ખસેડી શકાતો નથી અને તેની તારીખો પસંદ કરવાને બદલે ગણતરીથી નક્કી કરવામાં આવે છે.
દર વર્ષે માઘ મહિનામાં માઘ મેળો સંગમ પર પાછો આવે છે. પ્રયાગરાજમાં આગામી અર્ધ કુંભ 2031માં યોજાવાની અપેક્ષા છે, જે 2025ના મહાકુંભના છ વર્ષ પછી છે, અને આગામી પૂર્ણ કુંભ લગભગ 2037માં યોજાવાની અપેક્ષા છે. ચોક્કસ તારીખો તિથિ અનુસાર નક્કી થાય છે અને દરેક મેળો નજીક આવે ત્યારે ઉત્તર પ્રદેશ સરકાર તેની જાહેરાત કરે છે; સૂચના મળતાં જ અમે તેને અહીં પ્રકાશિત કરીએ છીએ.
આ દરમિયાન ભારતમાં આગામી કુંભ છે હરિદ્વાર અર્ધ કુંભ, 14 જાન્યુઆરીથી 20 એપ્રિલ 2027 — સ્નાનના દસ દિવસ, જેમાંથી ચાર અમૃત સ્નાન છે; હરિદ્વારના અર્ધ કુંભમાં પહેલી વાર ચાર અમૃત સ્નાન હશે.
યાત્રા આગળ ધપાવો — હવે પછી
પ્રયાગરાજ, હરિદ્વાર, નાશિક-ત્ર્યંબકેશ્વર અને ઉજ્જૈન: અમૃતનાં ટીપાં જ્યાં પડ્યાં તે ચાર સ્થાનો અને દરેકનું પોતાનું મહત્ત્વ.
વાંચો: ચાર પવિત્ર સ્થાનો →