મુસાફરી પોતે સરળ છે — ચારેય શહેરો સારી રીતે જોડાયેલાં છે. સ્નાનના દિવસે છેલ્લા પાંચ કિલોમીટર લોકોને મુશ્કેલીમાં મૂકે છે.
દરેક કુંભ નગરી સુધી પહોંચવું સરળ છે, પરંતુ તેમાં પ્રવેશવું મુશ્કેલ છે. મહાસ્નાનના દિવસોમાં પ્રશાસન નદીથી બહારની તરફના માર્ગો વાહનો માટે ક્રમશઃ બંધ કરે છે, અને આ પ્રતિબંધ કેટલાય કિલોમીટર સુધી હોઈ શકે છે. તમારી ટિકિટમાં ગમે તે લખ્યું હોય, છેલ્લું અંતર ચાલીને કાપવાની તૈયારી રાખો — ઘણી વાર એક કલાક કે તેથી વધુ સમય, ચાલતા જનસમૂહમાં અને કદાચ સામાન સાથે.
વ્યવહારુ નિષ્કર્ષ સરળ છે અને આ પાનાનું સૌથી ઉપયોગી વાક્ય છે: તમે જે સ્નાન માટે આવ્યા છો તેના ઓછામાં ઓછા એક દિવસ પહેલાં પહોંચો, અને પ્રતિબંધિત વિસ્તારની બહાર નહીં, અંદર રાત્રિ રોકાણ કરો. બુકિંગ કરતી વખતે અનુકૂળ લાગતી 15 km દૂરની હોટેલ, મહત્ત્વની સવારમાં ચાર કલાકની આવવા-જવાની મુસાફરી બની જાય છે.
રેલવે દરેક કુંભ માટે મોટી સંખ્યામાં વિશેષ મેળા ટ્રેનો ચલાવે છે, જેની જાહેરાત મેળાના થોડા અઠવાડિયા પહેલાં થાય છે અને દરેક સ્નાનના દિવસની આસપાસ તેમની સંખ્યા વધારવામાં આવે છે. પહોંચવા માટે આ શ્રેષ્ઠ માધ્યમ છે, પરંતુ તેમાં ક્ષમતા કરતાં ઘણી વધારે માંગ રહે છે.
આરક્ષણ શરૂ થાય કે તરત શક્ય તેટલું વહેલું બુકિંગ કરો. મેળા દરમિયાન સ્ટેશનો પણ ભીડ નિયંત્રણ હેઠળ ચાલે છે, જેમાં પ્રતીક્ષા વિસ્તારો અને તબક્કાવાર પ્લેટફોર્મ પ્રવેશ હોય છે; પ્રસ્થાન માટે સામાન્ય કરતાં ઘણો વધુ સમય રાખો અને સૌથી ટૂંકો માર્ગ લેવાને બદલે નિશાન કરેલો માર્ગ અનુસરો.
અમૃત સ્નાનની સવારે ટ્રેનથી આવીને એ જ દિવસે સ્નાન કરવાની યોજના ન બનાવો. મેળા દરમિયાન ટ્રેનોનું મોડું ચાલવું સામાન્ય છે, અને સ્ટેશનથી લાંબું ચાલવું પડશે.
ચારમાંથી ત્રણ શહેરો માટે હવાઈ જોડાણ સૌથી નબળી કડી છે — હરિદ્વાર માટે જૉલી ગ્રાન્ટ, ઉજ્જૈન માટે ઇન્દોર અને સિંહસ્થ માટે મુંબઈ અથવા નાશિક — તેથી મોટાભાગના હવાઈ પ્રવાસીઓ સૌથી નજીકના મોટા હવાઈ મથકે ઊતરીને માર્ગ અથવા રેલ દ્વારા આગળ જાય છે.
માર્ગ દ્વારા ચારેય શહેરો સારા ધોરીમાર્ગો સાથે જોડાયેલાં છે. મુશ્કેલી ફરીથી છેલ્લા પહોંચમાર્ગમાં છે: પાર્કિંગ પ્રતિબંધિત વિસ્તારની બહાર નિયુક્ત મેદાનોમાં ખસેડવામાં આવે છે અને ત્યાંથી શટલ સેવાઓ ચાલે છે. આ મેદાનોના સ્થાનો દરેક મેળામાં બદલાય છે અને મેળા પ્રશાસન દ્વારા જાહેર કરવામાં આવે છે; ગયા મેળાના નકશાને બદલે સત્તાવાર સૂચનાનો ઉપયોગ કરો.
ત્ર્યંબકેશ્વર માટે ખાસ ચેતવણી જરૂરી છે: તે નાશિકથી લગભગ 30 km દૂર છે, માત્ર માર્ગ દ્વારા પહોંચી શકાય છે અને તેનો પહાડી પહોંચમાર્ગ સ્નાનના દિવસે એક જ નિયંત્રિત માર્ગ બની જાય છે. જો તમે કુશાવર્તમાં સ્નાન કરવા ઇચ્છતા હો, તો ત્ર્યંબકેશ્વરમાં જ રોકાઓ.
અમૃત સ્નાન માટે: શક્ય હોય તો બે દિવસ પહેલાં અને ઓછામાં ઓછા એક દિવસ પહેલાં પહોંચો. વિસ્તારની અંદર રાત્રિ રોકાણ કરો. આગલા દિવસે દિવસના પ્રકાશમાં ઘાટ સુધીનો માર્ગ ચાલીને જોઈ લો, જેથી અંધારામાં પણ તમે તેને ઓળખી શકો.
સામાન્ય પર્વ સ્નાન માટે: એક દિવસ પહેલાં પહોંચવું અનુકૂળ છે.
કોઈ ખાસ સ્નાનનો વિચાર ન હોય અને શાંતિપૂર્ણ મુલાકાત લેવી હોય — જે કુંભને જોવાની ખરેખર સારી રીત છે — તો સ્નાનના દિવસો સિવાય મેળાનો કોઈ પણ દિવસ યોગ્ય છે, અને તમે પ્રસિદ્ધ સવાર માટે આવેલા મોટાભાગના લોકો કરતાં કુંભને વધુ જોઈ શકશો.
યાત્રા આગળ ધપાવો — હવે પછી
આશ્રમો, ધર્મશાળાઓ, તંબુ નગરો અને હોટેલો — દરેક ખરેખર કેવું હોય છે અને કેટલું વહેલું બુકિંગ કરવું.
વાંચો: ક્યાં રોકાવું →