કુંભમાં માન્યતા, હવાઈ ચિત્રણની પરવાનગી અને પ્રોટોકોલ હેઠળની અવરજવર ખરેખર કેવી રીતે કાર્ય કરે છે — અને એટલી જ ઉપયોગી વાત એ કે આમાંથી કઈ વ્યવસ્થા છેલ્લી ઘડીએ થઈ શકતી નથી.
કુંભ માટેની માન્યતા દરેક મેળા માટે, યજમાન રાજ્યના માહિતી અને જનસંપર્ક વિભાગ દ્વારા આપવામાં આવે છે — હરિદ્વાર માટે ઉત્તરાખંડ, પ્રયાગરાજ માટે ઉત્તર પ્રદેશ, નાશિક-ત્ર્યંબકેશ્વર માટે મહારાષ્ટ્ર, ઉજ્જૈન માટે મધ્ય પ્રદેશ — સામાન્ય રીતે મેળા માટે રચાયેલા વિશેષ મીડિયા એકમ અને મેળાના મેદાનમાં જ આવેલા કેન્દ્રીય માન્યતા ડેસ્ક મારફતે કામગીરી થાય છે.
રાષ્ટ્રીય માન્યતા કાર્ડ (PIB અથવા રાજ્યનું કાર્ડ) ઉપયોગી છે, પરંતુ તે પોતે મેળાની માન્યતાનો વિકલ્પ નથી, કારણ કે મેળાના પાસ ભૌતિક પ્રવેશને પણ નિયંત્રિત કરે છે: તે વિસ્તાર મુજબના હોય છે અને સ્નાનની સવારે તમે કયા અવરોધિત વિસ્તારો તથા ઘાટ પરનાં કયા નિરીક્ષણ સ્થળોમાં પ્રવેશી શકો તે નક્કી કરે છે.
અરજીઓ મેળાના કેટલાક મહિના પહેલાં શરૂ થાય છે અને તેની જાહેરાત રાજ્યના અધિકૃત મેળા પોર્ટલ દ્વારા કરવામાં આવે છે. સંસ્થાનો પત્ર, તમારા ઓળખ દસ્તાવેજો, સાધનોની વિગતો અને દરેક ક્રૂ સભ્યનાં નામ આપવાનાં રહેશે.
આ બાબતમાં સંસ્થાઓ ઘણી વાર મુશ્કેલીમાં મુકાય છે. વિદેશી સંવાદદાતાઓ અને ફિલ્મ ક્રૂ સ્થાનિક પ્રેસની સરખામણીએ અલગ અને ધીમી શ્રેણીમાં આવે છે; તેમાં માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય તથા વિદેશ મંત્રાલય સામેલ હોય છે અને — કામના પ્રકારને આધારે — પ્રવાસી વિઝાના બદલે પત્રકાર વિઝા જરૂરી બને છે. પ્રવાસી વિઝા પર પ્રસારણ માટે ફિલ્માંકન કરવાની મંજૂરી નથી.
આ પ્રક્રિયામાં અઠવાડિયાં નહીં, મહિનાઓ લાગે છે. જો કોઈ વિદેશી ક્રૂ 2027ની શરૂઆતમાં હરિદ્વાર અર્ધ કુંભનું ફિલ્માંકન કરવા ઇચ્છે, તો તેની કાગળની કાર્યવાહી 2026માં જ થવી જોઈએ.
જુદા જુદા મેળાઓ અને સરકારો પ્રમાણે આવશ્યકતાઓ બદલાય છે, તેથી યજમાન રાજ્યના મેળા પ્રાધિકરણની હાલની સૂચના અને આપના દેશમાં આવેલું ભારતીય મિશન જ વિશ્વસનીય સ્રોત છે. અહીં આપેલા સહિત, અન્ય કોઈ પાસેથી મળેલા આંકડા અથવા સમયમર્યાદા તેની સામે ચકાસવી જોઈએ.
માનીને ચાલો કે આપને ડ્રોન ઉડાડવાની મંજૂરી નથી. સુરક્ષા અને ભીડની સલામતીના સ્પષ્ટ કારણોસર કુંભ મેળાનો વિસ્તાર સામાન્ય રીતે સમગ્ર સમયગાળા માટે પ્રતિબંધિત અથવા ઉડાન-નિષેધ વિસ્તાર જાહેર કરવામાં આવે છે: લાખોની ભીડ પર માનવરહિત વિમાન ખામીગ્રસ્ત થાય તો મોટા પાયે જાનહાનિ થઈ શકે છે.
જ્યાં મંજૂરી આપવામાં આવે છે ત્યાં તે નાગરિક ઉડ્ડયનના નિયમોના સંકલનમાં મેળા પોલીસ અને વહીવટીતંત્ર મારફતે મળે છે, અને તે ચોક્કસ સંચાલક, વિમાન, સમયગાળો અને વિસ્તાર માટે હોય છે; સામાન્ય રીતે તે માન્યતાપ્રાપ્ત પ્રસારણકર્તાઓ પૂરતી મર્યાદિત હોય છે. વહીવટીતંત્ર પોતે દેખરેખ માટે ડ્રોન ઉડાડે છે, અને તેને પ્રેસ માટે મંજૂર ઉડાન સમજી લેવી સામાન્ય પણ મોંઘી ભૂલ છે.
મેળામાં મંજૂરી વિના ઉડાન ભરવાથી વિમાન જપ્ત થાય છે અને કાયદેસરની કાર્યવાહી થાય છે. આ માટે કોઈ અનૌપચારિક છૂટ નથી.
દરેક મેળામાં મેળાના મેદાન પર કાર્યસ્થળ, કનેક્ટિવિટી, વહીવટીતંત્રની નિર્ધારિત માહિતી-બેઠકો અને મોટા મેળાઓમાં મુખ્ય ઘાટનો સહિયારો વિડિયો ફીડ ધરાવતું મીડિયા કેન્દ્ર કાર્યરત હોય છે.
મુખ્ય ઘાટની આસપાસ OB વાન, સેટેલાઇટ અપલિંક વાહનો અને કેમેરા પ્લેટફોર્મ માટેનાં સ્થાન મેળા વહીવટીતંત્ર અગાઉથી ફાળવે છે; તે દિવસે પસંદ કરી શકાતાં નથી. સ્નાનની સવારે અગાઉથી અપાયેલ વાહન પાસ વિના પ્રતિબંધિત વિસ્તારમાં વાહનની અવરજવર વ્યવહારમાં અશક્ય છે, અને ફાળવેલાં સ્થાન આગલી રાત્રે જ સંભાળી લેવામાં આવે છે.
અમૃત સ્નાન માટે કાર્યકારી ધોરણે એમ માનવું જોઈએ: મધરાત પહેલાં પોતાના સ્થાને પહોંચી જવું અને શોભાયાત્રાઓ પસાર થઈ જાય ત્યાં સુધી ત્યાં જ રહેવું.
કુંભમાં પ્રોટોકોલ હેઠળની અવરજવર યજમાન રાજ્યના પ્રોટોકોલ અધિકારીઓ, મેળા વહીવટીતંત્ર અને પોલીસ સાથે મળીને સંભાળે છે; વિનંતી સીધી મંદિરો અથવા અખાડાઓને કરવાને બદલે યોગ્ય સરકારી માધ્યમથી કરવામાં આવે છે.
એક વાત સ્પષ્ટપણે કહેવી જરૂરી છે: અમૃત સ્નાનની સવારે અખાડાઓની અવરજવરને પ્રાથમિકતા મળે છે અને વહીવટીતંત્ર પ્રોટોકોલ મુલાકાત માટે અખાડાની શોભાયાત્રા અટકાવશે નહીં. તેથી કુંભમાં VIP કાર્યક્રમો સામાન્ય રીતે સ્નાનના સમયગાળાની આસપાસ ગોઠવવામાં આવે છે.
સંકળાયેલા મંદિરોમાં દર્શન માટે — ઉજ્જૈનના મહાકાલેશ્વર, ત્ર્યંબકેશ્વર તથા હરિદ્વારનાં મનસા દેવી અને ચંડી દેવી — પ્રોટોકોલ દર્શનની વ્યવસ્થા સંબંધિત મંદિર ટ્રસ્ટ મારફતે થાય છે; ખાસ કરીને મહાકાલેશ્વરની ભસ્મ આરતી માટે, દરજ્જો ગમે તે હોય, ઘણું અગાઉથી બુકિંગ કરવું જરૂરી છે.
યાત્રા આગળ ધપાવો — હવે પછી
વિમાનમથકો, નજીકનાં રેલવે સ્ટેશનો, પહોંચવાના માર્ગો અને છેલ્લા પાંચ કિલોમીટરમાં લાગુ વાહન પ્રતિબંધો.
વાંચો: કુંભ સુધી કેવી રીતે પહોંચવું →