ઘણા વૃદ્ધ યાત્રાળુઓ માટે આ જીવનભરની યાત્રા છે, જેની તેમણે ઘણી વાર દાયકાઓ સુધી રાહ જોઈ હોય છે. આ યાત્રા સારી રીતે કરી શકાય છે — પરંતુ પ્રસિદ્ધ દિવસે, પ્રસિદ્ધ ઘાટ પર લગભગ ક્યારેય નહીં.
બીજા બધા નિર્ણયો આ એક નિર્ણયને અનુસરે છે. અમૃત સ્નાનની સવારે મુખ્ય ઘાટ તેર અખાડાઓ માટે ફાળવવામાં આવે છે, સામાન્ય યાત્રાળુઓ પહેલાં કે પછી કડક નિયંત્રિત માર્ગવ્યવસ્થા હેઠળ સ્નાન કરે છે, ભીડ સૌથી વધુ ગીચ હોય છે અને ચાલવાનું અંતર સૌથી લાંબું હોય છે. અશક્ત યાત્રાળુ માટે આ યોગ્ય દિવસ નથી, અને ગમે તેટલું આયોજન પણ આ સ્થિતિને બદલી શકતું નથી.
પર્વ સ્નાનનો દિવસ અથવા મેળાના સમયગાળાનો કોઈ સામાન્ય દિવસ તમને એ જ નદી, એ જ પર્વ અને એ જ મેળો આપે છે — પણ મુશ્કેલી ઘણી ઓછી હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, હરિદ્વાર 2027માં ચાર અમૃત સ્નાન 6 અને 8 માર્ચ તથા 14 અને 20 એપ્રિલે છે; બીજા છ સ્નાનના દિવસો અને તેમની વચ્ચેના દરેક સામાન્ય દિવસને સંભાળવો ઘણો સરળ છે.
ઘાટ પર પરોઢના પ્રથમ પ્રકાશે પહોંચો. પરોઢથી લગભગ આઠ વાગ્યા સુધી ભીડ સૌથી ઓછી હોય છે, અવરોધો બહાર તરફ ખસેડવામાં આવ્યા હોતા નથી અને ચાલવાનું અંતર સૌથી ઓછું હોય છે. સવારના મધ્ય ભાગ સુધીમાં આ ત્રણેય બાબતો બદલાઈ જાય છે.
દિવસ ટૂંકો રાખવાનું આયોજન કરો. એક ઘાટ, એક સ્નાન, અને ઇચ્છા હોય તો એક મંદિર — પછી સાંજ પહેલાં આરામ કરવા ઉતારે પાછા ફરો. સ્નાનના જ દિવસે મનસા દેવી, ચંડી દેવી અને સાંજની આરતી પણ સમાવી લેવાનો પ્રયાસ યાત્રાને કઠિન કસોટી બનાવી દે છે.
આગલા દિવસે માતા-પિતા વિના, દિવસના પ્રકાશમાં આખો માર્ગ ચાલીને જોઈ લો, જેથી પગથિયાં, સાંકળો, શૌચાલયો અને તબીબી શિબિર બરાબર ક્યાં છે તે તમને ખબર રહે.
પ્રતિબંધિત વિસ્તારની અંદર અને શક્ય તેટલું પાણીની નજીક રોકાણ બુક કરો. આ એક નિર્ણય સૌથી લાંબું ચાલવાનું અને દિવસનો સૌથી મુશ્કેલ ભાગ ટાળી દે છે.
અવરજવરની ખાસ જરૂરિયાત ધરાવતી વ્યક્તિ માટે વાહન પ્રવેશ અંગે અગાઉથી મેળા નિયંત્રણ કક્ષનો સંપર્ક કરો. પાસ અને ઉતારવાની વ્યવસ્થા હોય છે, પરંતુ તે દરેક મેળામાં અલગ હોય છે અને તેની જાણકારી એ જ સવારે મેળવવાની બાબત નથી. અગાઉના મેળાની માહિતી પર આધાર રાખશો નહીં — આ પૃષ્ઠની માહિતી પર પણ નહીં.
વ્હીલચેર વિશે વાસ્તવિકતા સમજો. રેતી, તરતા પુલ, કામચલાઉ ઢાળ અને ગીચ ભીડમાં વ્હીલચેર ચલાવવી મુશ્કેલ હોય છે અને કેટલીક જગ્યાએ અશક્ય હોય છે. બે શક્તિશાળી વ્યક્તિઓ ઊંચકી શકે તેવી મજબૂત ફોલ્ડિંગ ખુરશી, ભારે વીજચાલિત ખુરશી કરતાં વધુ ઉપયોગી છે. ઘાટ પર ઓછાં ઊંડાં પગથિયાંવાળા ભાગ વિશે પૂછો; મોટા ભાગના મુખ્ય ઘાટ પર આવો એક ભાગ હોય છે અને પોલીસ તમને તે બતાવશે.
મેળાની તબીબી શિબિરો નિઃશુલ્ક, ઘણી, પૂરતા કર્મચારીઓવાળી અને ખરેખર સારી હોય છે. જરૂર પડે તે પહેલાં જ, પ્રથમ દિવસે તમારા ઘાટ અને ઉતારાની સૌથી નજીકની શિબિર શોધી રાખો.
આખી યાત્રા અને થોડા વધારાના દિવસો માટેની બધી નિયમિત દવાઓ મૂળ પૅકિંગમાં, પ્રિસ્ક્રિપ્શનની નકલ સાથે રાખો. હૃદયની દવા, ઇન્હેલર અને ઇન્સ્યુલિન નીચે મૂકી દેવાઈ શકે તેવી થેલીમાં નહીં, પરંતુ પોતાની પાસે રાખો.
તમારા માતા-પિતાને સ્થાનિક ભાષામાં લખેલું એક કાર્ડ આપો, જેમાં તેમનું નામ, તમારો ફોન નંબર અને ઉતારાનું નામ તથા સેક્ટર હોય. મેળાની ભીડમાં નેટવર્ક બંધ પડી શકે છે; કાર્ડ નહીં.
પાણી તરફ નીચે ઊતરતાં પહેલાં ઘાટ પર મળવાનું એક સ્થળ નક્કી કરો અને નક્કી કરો કે જે કોઈ છૂટું પડી જાય તે ત્યાં જઈને ઊભું રહે. લોકોને સૌથી ઝડપથી ફરી ભેગા કરાવતો આ જ નિયમ છે.
વૃદ્ધ યાત્રાળુઓને ઘણી વાર એવી ચિંતા રહે છે કે શાંત દિવસે, ઓછા જાણીતા ઘાટ પર, અખાડાઓની શોભાયાત્રા વિના કરેલું સ્નાન કદાચ ઓછું ફળદાયી ગણાય. એવું નથી, અને પરંપરા પણ એવું શીખવતી નથી.
શાસ્ત્ર કુંભ સ્નાનના ફળને પર્વ દરમિયાન પવિત્ર નદીમાં સ્નાન કરવા સાથે જોડે છે. અખાડાઓનો ક્રમ અખાડાઓની પોતાની પરંપરા છે અને આજે ભીડ વ્યવસ્થાપનની આવશ્યકતા પણ છે. પર્વના દિવસે પરોઢે શાંત ઘાટ પર સંકલ્પ સાથે સ્નાન કરનારી, ત્રણ ડૂબકી લગાવનારી, પોતાના પૂર્વજો માટે તર્પણ કરનારી અને પછી દાન આપનારી માતાએ વિધિ સંપૂર્ણ રીતે પૂરી કરી છે.
યાત્રાને ખરેખર નુકસાન થાક, ભય, વિખૂટા પડી જવું અથવા પાણી સુધી પહોંચી જ ન શકવું પહોંચાડે છે.
યાત્રા આગળ ધપાવો — હવે પછી
દરેક કુંભ નગરીના શાંત ઘાટો અને તમારા પરિવારને અનુકૂળ ઘાટ કેવી રીતે પસંદ કરવો.
વાંચો: કયો ઘાટ →