മിക്ക ജ്യോതിർലിംഗങ്ങളും കാണുന്ന വസ്തുവെന്നതിനെക്കാൾ അനുഭവിച്ചറിയുന്ന സാന്നിധ്യമാണ് — ഇരുണ്ട അറയിൽ ഒരു കൽത്തൂൺ, എണ്ണയിൽ കറുത്ത്, തിരിച്ചറിയാനാവാത്ത വിധം മാലകളാൽ മൂടപ്പെട്ട്. ത്ര്യംബകേശ്വർ വ്യത്യസ്തമാണ്, ആ വ്യത്യാസം ആദ്യമായി വരുന്ന തീർത്ഥാടകരെ അസ്വസ്ഥരാക്കുന്നു. ശ്രീകോവിലിന്റെ തറയിലെ ആഴം കുറഞ്ഞ കുഴിയിലേക്ക് നോക്കിയാൽ അവിടെ തൂണേയില്ല. പെരുവിരലിനെക്കാൾ വലുതല്ലാത്ത മൂന്ന് ചെറിയ ലിംഗങ്ങൾ, പാറയിലെ ഒരു കുഴിയിൽ, ചുറ്റും വെള്ളം ഊറിവന്ന് ഇരിക്കുന്നു. അവ ഏറെക്കുറെ തേഞ്ഞുതീർന്നിരിക്കുന്നു. അവ ഒരു ദൈവത്തിന്റെ മൂന്ന് രൂപങ്ങളല്ല: അവ ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും ശിവനുമാണ് — അതുകൊണ്ടാണ് പന്ത്രണ്ടിൽ ഈ ക്ഷേത്രം മാത്രം ത്രിമൂർത്തികളെ മുഴുവനായി ഒരേ പീഠത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു എന്ന് പറയപ്പെടുന്നത്.
ക്ഷേത്രത്തിന് മുകളിൽ ബ്രഹ്മഗിരി ഉയർന്നുനിൽക്കുന്നു, ആ കുന്നിൽ നിന്നാണ് ഗോദാവരി പുറപ്പെടുന്നത് — ഉപദ്വീപീയ ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും നീളമേറിയ നദി, ദക്ഷിണേന്ത്യ ദക്ഷിണ ഗംഗ എന്ന് വിളിക്കുന്നത്, തെക്കിന്റെ ഗംഗ. ക്ഷേത്രവും കുന്നും നദിയും ഒരു പട്ടണത്തിലെ മൂന്ന് ആകർഷണങ്ങളല്ല. അവ ഒരേ കഥയാണ്, അത് ഒരു പശുവിനെ കൊന്ന മനുഷ്യന്റെ കഥയാണ്.
सह्याद्रिशीर्षे विमले वसन्तं गोदावरीतीरपवित्रदेशे ।
यद्दर्शनात्पातकमाशु नाशं प्रयाति तं त्र्यम्बकमीशमीडे ॥ Dwelling on the crest of the Sahyadri, in the pure and holy country on the bank of the Godavari — he by whose mere sight sin swiftly goes to its destruction: that Tryambaka, the Lord, I praise. — Dvādaśa Jyotirliṅga Stotra, the verse on Trimbakeshwar
ഈ കഥ ഗൗതമീ-മാഹാത്മ്യത്തിന്റേതാണ്, ഗോദാവരിക്ക് സമർപ്പിച്ച ബ്രഹ്മ പുരാണത്തിലെ ദീർഘമായ സ്തുതി-ഭാഗം, ജ്യോതിർലിംഗങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ശിവ പുരാണത്തിന്റെ വിവരണത്തിൽ ഇത് വീണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു. കഥ ഇങ്ങനെ പോകുന്നു.
ഋഷി ഗൗതമൻ തന്റെ ഭാര്യ അഹല്യയോടൊപ്പം ബ്രഹ്മഗിരിയുടെ ചരിവിൽ താമസിച്ചിരുന്നു. ഒരു ക്ഷാമം നാടിനെ പിടികൂടിയിരുന്നു, തന്റെ തപസ്സിന്റെ ബലത്താൽ ഗൗതമന്റെ വയലുകൾ മാത്രം ധാന്യം നൽകി — തനിക്കും ഭാര്യയ്ക്കും വന്നെത്തിയ ഓരോ വിശക്കുന്നവനും മതിയാകുംവിധം. പലരും വന്നു. ഋഷിമാരായ അയൽക്കാർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാതിൽക്കലേക്കുള്ള ജനപ്രവാഹം കണ്ടു, ആ നോട്ടം നീചമായ ഒന്നായി മാറി.
അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിളഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന വയലിലേക്ക് ഒരു പശുവിനെ അയച്ചു. ഗൗതമൻ അതിനെ ഓടിക്കാൻ ഇറങ്ങി — ദർഭപ്പുല്ലിന്റെ ഒരു നാമ്പുകൊണ്ട്, തന്റെ കൈയിലെ ഏറ്റവും മൃദുവായ വസ്തുകൊണ്ട്, എന്ന് പാരമ്പര്യം ശ്രദ്ധാപൂർവം പറയുന്നു — പശു ചത്തുവീണു. അയൽക്കാർക്ക് വേണ്ടത് കിട്ടി. ഗോഹത്യ, പശുവിനെ കൊല്ലൽ, ഏറ്റവും ഘോരമായ പാപങ്ങളിലൊന്നാണ്; ഋഷി അശുദ്ധനായെന്നും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആതിഥ്യം ഇനി സ്വീകരിക്കാൻ യോഗ്യമല്ലെന്നും അവർ പ്രഖ്യാപിച്ചു.
ഗൗതമൻ അടുത്തതായി ചെയ്യുന്നതാണ് ഈ സ്ഥലം പുണ്യമായതിന്റെ കാരണം. താൻ ചതിക്കപ്പെട്ടെന്ന് അദ്ദേഹം വാദിക്കുന്നില്ല, ചതിക്കപ്പെട്ടിരുന്നെങ്കിലും. പാപം തന്റേതായി സ്വീകരിച്ച് അത് എന്തുകൊണ്ട് കഴുകിക്കളയാമെന്ന് ചോദിക്കുന്നു, അദ്ദേഹത്തോട് പറയപ്പെടുന്നു: ഇവിടെയുള്ളതൊന്നും മതിയാകില്ല — ശിവന്റെ ജടയിൽ നിന്ന് ഈ കുന്നിലേക്കുതന്നെ ഇറക്കിക്കൊണ്ടുവന്ന ഗംഗയുടെ ജലം മാത്രം.
അങ്ങനെ അദ്ദേഹം ബ്രഹ്മഗിരി കയറി, വെറും പാറയിൽ, വളരെ നീണ്ട കാലം തപസ്സ് ചെയ്യുന്നു. ഒടുവിൽ ശിവൻ പ്രസാദിച്ച് തന്റെ ജടയിൽ നിന്ന് ഗംഗയെ ശിഖരത്തിലേക്ക് വിടുന്നു. എന്നാൽ നദി, താൻ എവിടെനിന്ന് വന്നുവെന്ന് അറിയുന്നതിനാൽ, തെക്കൻ കുന്നിൽ തങ്ങാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; അവൾ പാറയിലേക്ക് ഊർന്നിറങ്ങി അപ്രത്യക്ഷയാകുന്നു. വീണ്ടും വീണ്ടും അവൾ ഒളിക്കുന്നു; വീണ്ടും വീണ്ടും ഗൗതമൻ തിരയുന്നു. അവൾ പൊങ്ങിവന്ന് ഓടിപ്പോയ സ്ഥലങ്ങൾ പുരാണം എണ്ണുന്നു, അവ ഇന്നും മലയിൽ തീർത്ഥാടകർക്ക് കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു.
ഒടുവിൽ, ശിഖരത്തിന് താഴെ ഒരിടത്ത്, ഗൗതമൻ പുറത്തുവരുന്ന ജലത്തെ കുശപ്പുല്ലുകൊണ്ട് വലയം ചെയ്ത് തങ്ങാമെന്ന് അവളെക്കൊണ്ട് സത്യം ചെയ്യിക്കുന്നു. പുല്ലിന്റെ വലയം നിലനിൽക്കുന്നു. ആ ബന്ധനത്തിന്റെ സ്ഥലമാണ് കുശാവർത്ത — കുശ-ആവർത്ത, "കുശപ്പുല്ലിന്റെ വലയം" — ശിഖരത്തിൽ നിന്നല്ല, കുശാവർത്തയിൽ നിന്നാണ് ഗോദാവരി ഒരു നദിയായി ഒഴുകുന്നതെന്ന് കണക്കാക്കുന്നു. ഗൗതമൻ എന്ന ഋഷി അവളെ കൊണ്ടുവന്നതിനാൽ, പുരാണത്തിൽ നദിയുടെ സ്വന്തം പേര് ഗൗതമി എന്നാണ്.
ഗൗതമൻ സ്നാനം ചെയ്തു, പാപം പോയി. പിന്നെ അദ്ദേഹം ഒരു കാര്യം കൂടി ചോദിച്ചു: ശിവൻ മടങ്ങിപ്പോകാതെ ഇവിടെത്തന്നെ തങ്ങണമെന്ന്. ശിവൻ സമ്മതിച്ചു, ജ്യോതിർലിംഗമായി തങ്ങി — ത്ര്യംബകൻ, മുക്കണ്ണൻ — ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും, പാരമ്പര്യം പറയുന്നു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ അരികിൽ ഇരിപ്പുറപ്പിച്ചു, അതുകൊണ്ടാണ് ശ്രീകോവിലിന്റെ തറയിലെ കുഴിയിൽ മൂന്നെണ്ണം ഉള്ളത്.
ബ്രഹ്മഗിരിയെ ശിവന്റെ തന്നെ ഒരു രൂപമായി കണക്കാക്കുന്നു, പഴയ അച്ചടക്കം ഇതിൽ കർശനമാണ്: ശിഖരം ഒരു കാഴ്ചസ്ഥലമല്ല. കൽപ്പടികളുടെ ഒരു നിര — ഏകദേശം എഴുനൂറെണ്ണം, പണ്ട് വെട്ടിയവ, മുകൾഭാഗത്ത് കുത്തനെ — പട്ടണത്തിൽ നിന്ന് മലമുടിയിലേക്ക് കയറുന്നു. മുകളിൽ ചെറിയ ക്ഷേത്രങ്ങളും, നദിയുടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടലും അപ്രത്യക്ഷമാകലും പാരമ്പര്യം അടയാളപ്പെടുത്തുന്ന കുണ്ഡങ്ങളുമുണ്ട്, അവയിൽ ജലം ആദ്യം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട ഗംഗാദ്വാർ പാതിവഴിയിലാണ്.
ഈ കുന്നിൽ നിന്ന് മൂന്ന് നീരൊഴുക്കുകൾ ഉത്ഭവിക്കുന്നതായി കണക്കാക്കുന്നു: ഗോദാവരിയും അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അഹില്യയും വൈതരണയും. കുശാവർത്ത വിട്ടുപോകുന്ന ഗോദാവരി ആ സ്ഥാനത്ത് ഒരു കൽച്ചാലിലെ ജലനൂൽ മാത്രമാണ്. ആയിരത്തി എഴുനൂറ് കിലോമീറ്റർ കഴിഞ്ഞ് അത് ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ ഡെൽറ്റകളിലൊന്നിലൂടെ ബംഗാൾ ഉൾക്കടലിൽ ചേരുന്നു. ആന്ധ്രയിൽ നദി കരകവിഞ്ഞൊഴുകുന്നത് കണ്ടിട്ടുള്ള തീർത്ഥാടകർക്ക് കുളത്തിലെ ഈ നേർത്ത ഒഴുക്ക് അതേ നദിയാണെന്ന് വിശ്വസിക്കാൻ പ്രയാസമാണ്, അതുതന്നെയാണ് അവിടെ നിൽക്കുന്നതിന്റെ പൊരുൾ.
പട്ടണത്തിൽത്തന്നെ, ക്ഷേത്രത്തിന് താഴെ അൽപദൂരം നടന്നാൽ, നാലുവശത്തും പടികളുള്ള ഒരു ചതുരാകൃതിയിലുള്ള കൽക്കുളമുണ്ട്. അത് വലുതല്ല. ഹരിദ്വാറോ പ്രയാഗ്‌രാജോ നൽകുന്നതുപോലുള്ള നാടകീയമായ നദീതീരമോ ഘാട്ടുകളുടെ നീണ്ട നിരയോ ഇവിടെയില്ല — മതിലുകൾ കെട്ടി വെള്ളം നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന ഒരു കുണ്ഡവും മുകളിൽ ചുറ്റും തൂണുകളുള്ള ഒരു ഇടനാഴിയും മാത്രം.
ഈ എളിയ കുളം കുംഭലോകത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രാധാന്യമുള്ള ജലസ്ഥലങ്ങളിലൊന്നാണ്. കുശാവർത്ത ത്ര്യംബകേശ്വറിലെ സിംഹസ്ഥത്തിന്റെ തീർത്ഥമാണ്, മഹാ സ്നാന ദിനങ്ങളിൽ ശൈവ അഖാഡകൾ — ജൂന, നിരഞ്ജനി, മഹാനിർവാണി, അടൽ, ആവാഹൻ, അഗ്നി, ഉദാസീൻ, നിർമൽ സഭകൾ — ഘോഷയാത്രയായി ഇറങ്ങിവന്ന് ഇവിടെ അമൃത സ്നാനം നടത്തുന്നു; അതേസമയം വൈഷ്ണവ അഖാഡകൾ ഏകദേശം മുപ്പത് കിലോമീറ്റർ താഴെ നാസിക്കിലെ ഗോദാവരിയിലുള്ള രാമകുണ്ഡിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നു.
ആ വിഭജനമാണ് ഈ കുംഭത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പ്രായോഗിക വസ്തുത, സന്ദർശകർ ഏറ്റവും കൂടുതൽ തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നതും ഇതാണ്. നാസിക്-ത്ര്യംബകേശ്വർ സിംഹസ്ഥം ഒരൊറ്റ മേളയാണ്, രണ്ട് സ്നാന കേന്ദ്രങ്ങളോടെ; ജൂന അഖാഡയിലെ നാഗ സാധുക്കൾ വെള്ളത്തിലിറങ്ങുന്നത് കാണാമെന്ന് പ്രതീക്ഷിച്ച് നാസിക്കിലേക്ക് പോകുന്ന തീർത്ഥാടകൻ അവരെ കാണില്ല, കാരണം അതേ സമയത്ത് അവർ മുപ്പത് കിലോമീറ്റർ അകലെ കുശാവർത്തയിലായിരിക്കും. മുറി ബുക്ക് ചെയ്യുന്നതിന് മുമ്പ് ഏത് സ്നാനത്തിനാണ് നിങ്ങൾ വന്നതെന്ന് തീരുമാനിക്കുക.
ത്ര്യംബകേശ്വർ ഒരു കാര്യത്തിൽ അസാധാരണമാണ്: ഇവിടുത്തെ ഏറ്റവും തിരക്കുള്ള കാര്യം ദർശനമല്ല, കർമ്മാനുഷ്ഠാനമാണ്. പ്രത്യേകിച്ച് രണ്ട് അനുഷ്ഠാനങ്ങൾ ഇവിടെ മറ്റെവിടെയുമില്ലാത്തവിധം നടത്തപ്പെടുന്നു, പട്ടണത്തിലെ പുരോഹിത വംശങ്ങൾ അവയെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയാണ് രൂപപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.
ഇതിനോടൊപ്പം ചേർന്നുനിൽക്കുന്ന ഒരു പ്രായോഗിക മുന്നറിയിപ്പുണ്ട്, അത് വിട്ടുകളയുന്നതിനെക്കാൾ തുറന്നുപറയുന്നതാണ് നല്ലത്. ഈ കർമ്മങ്ങൾ ലാഭകരമായതിനാലും തീർത്ഥാടകർ ഉത്കണ്ഠയോടെ എത്തുന്നതിനാലും ത്ര്യംബകേശ്വറിൽ ഇടനിലക്കാർ പ്രവർത്തിക്കുന്നു — ബസ് സ്റ്റാൻഡിലും ക്ഷേത്രത്തിന് പുറത്തും കർമ്മങ്ങളെക്കുറിച്ച് ഓൺലൈനിൽ തിരഞ്ഞവരെ ഫോണിലൂടെയും. അത്തരം ഏത് കർമ്മവും ക്ഷേത്ര ട്രസ്റ്റ് വഴിയോ നിങ്ങളുടെ കുടുംബത്തിനോ ആശ്രമത്തിനോ നേരത്തെ അറിയാവുന്ന ഒരു പുരോഹിതൻ വഴിയോ ക്രമീകരിക്കുക, ദക്ഷിണ മുൻകൂട്ടി തീർപ്പാക്കുക, നിങ്ങളുടെ ദുർഭാഗ്യത്തിന് ഉടനടി ചെലവേറിയ പരിഹാരം വേണമെന്ന് പറയുന്ന ആരുടെയും തിടുക്കത്തിന് വഴങ്ങാതിരിക്കുക. ആ വാക്യം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വിവരണമല്ല.
ദർശനത്തിന് പോകുന്നവർക്ക് ഒരു കുറിപ്പ് കൂടി: ത്ര്യംബകേശ്വറിന്റെ ശ്രീകോവിലിനുള്ളിൽ ചരിത്രപരമായി ലിംഗത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള സ്പർശ പൂജയ്ക്കായി പരമ്പരാഗത വേഷത്തിലുള്ള പുരുഷ ഹിന്ദു ഭക്തർക്ക് മാത്രമേ പ്രവേശനം അനുവദിച്ചിരുന്നുള്ളൂ; പ്രവേശന ക്രമീകരണങ്ങൾ ഒന്നിലധികം തവണ വ്യവഹാരത്തിനും പരിഷ്കരണത്തിനും വിധേയമായിട്ടുണ്ട്. ശ്രീകോവിലിന് പുറത്തുനിന്നുള്ള ദർശനം എല്ലാവർക്കും തുറന്നതാണ്. വാതിൽക്കൽ അമ്പരക്കുന്നതിന് പകരം യാത്രയ്ക്ക് മുമ്പ് ക്ഷേത്ര ട്രസ്റ്റുമായി നിലവിലെ സ്ഥിതി ഉറപ്പാക്കുക.
ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് അൽപം അകലെ, ബ്രഹ്മഗിരിയുടെ അടിവാരത്തിൽ, നിവൃത്തിനാഥിന്റെ സമാധിയുണ്ട് — പതിമൂന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ മഹാരാഷ്ട്രയിലെ നാല് സഹോദരങ്ങളിൽ മൂത്തയാൾ, തന്റെ സ്വന്തം അനുജൻ ജ്ഞാനേശ്വറിന്റെ ഗുരു; ആ ജ്ഞാനേശ്വർ ഭഗവദ്ഗീതയെ മറാഠി സംസാരിപ്പിച്ച വ്യാഖ്യാനമായ ജ്ഞാനേശ്വരി രചിച്ചു. നിവൃത്തിനാഥ് ഈ കുന്നിലെ ഒരു ഗുഹയിൽ വെച്ചാണ് നാഥ ദീക്ഷ സ്വീകരിച്ചത്.
അതിനാൽ ത്ര്യംബകേശ്വർ ഒരു ശൈവ തീർത്ഥവും നദിയുടെ ഉത്ഭവസ്ഥാനവും മാത്രമല്ല. മഹാരാഷ്ട്രയുടെ വാർകരി പാരമ്പര്യം അതിന്റെ സ്വന്തം ഉത്ഭവത്തെ തൊടുന്ന സ്ഥലം കൂടിയാണിത് — അതുകൊണ്ടാണ് സിംഹസ്ഥത്തിന്റെ ആഴ്ചകളിൽ, ഭസ്മം പൂശിയ സന്ന്യാസിമാരാൽ നിറഞ്ഞ പട്ടണത്തിലൂടെ, കാവിക്കൊടികളും കൈമണികളുമായി വാർകരി ദിണ്ഡികൾ തികച്ചും വ്യത്യസ്തമായ എന്തോ പാടി, എന്നാൽ തികച്ചും സ്വന്തം വീട്ടിലെന്നപോലെ നീങ്ങുന്നത് നിങ്ങൾ കാണുന്നത്.
നാസിക്-ത്ര്യംബകേശ്വർ സിംഹസ്ഥം ധ്വജാരോഹണത്തോടെ — കൊടിയേറ്റത്തോടെ — 31 ഒക്ടോബർ 2026-ന് രാമകുണ്ഡിൽ തുറക്കുന്നു, മേളക്കാലം 24 ജൂലൈ 2028 വരെ നീളുന്നു. അമൃത സ്നാനങ്ങൾ 2027-ലാണ്: 2 ഓഗസ്റ്റ്, 31 ഓഗസ്റ്റ്, മൂന്നാമത്തേത് 11 സെപ്റ്റംബർ-ന് നാസിക്കിലും 12 സെപ്റ്റംബർ-ന് ത്ര്യംബകേശ്വറിലും. ആ പ്രഭാതങ്ങളിൽ ശൈവ ഘോഷയാത്രകൾ കുശാവർത്തയിലേക്ക് വരുന്നു.
സിംഹസ്ഥത്തിന് ആ പേര് ലഭിച്ചത് ആകാശത്തിൽ നിന്നാണ്, നഗരത്തിൽ നിന്നല്ല: ഗുരു, വ്യാഴം, സിംഹ രാശിയിൽ — സിംഹത്തിന്റെ രാശിയിൽ — നിൽക്കുമ്പോഴാണ് ഇത് നടക്കുന്നത്. അതാണ് വ്യവസ്ഥ, അതുകൊണ്ടാണ് നാസിക്കിന്റെയും ഉജ്ജയിനിയുടെയും മേളകളെ ഒരു ജോടിയായി — രണ്ട് സിംഹസ്ഥങ്ങൾ — പറയുന്നത്; പ്രയാഗ്‌രാജും ഹരിദ്വാറും വ്യത്യസ്ത ഗ്രഹസ്ഥിതികളെ ആശ്രയിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ പൂർണ വിവരണം കുംഭത്തിന്റെ ജ്യോതിശ്ശാസ്ത്രത്തിൽ നൽകിയിട്ടുണ്ട്.
പോകുന്നതിന് മുമ്പ് അറിഞ്ഞിരിക്കേണ്ട മൂന്ന് കാര്യങ്ങൾ. പട്ടണം ചെറുതാണ് — ഏതാനും പതിനായിരങ്ങൾ മാത്രം ജനസംഖ്യയുള്ള ഒരു മലയോര പട്ടണം, അതിന്റെ ജനസംഖ്യയുടെ നൂറുകണക്കിന് മടങ്ങ് ജനക്കൂട്ടത്തെ സ്വീകരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ത്ര്യംബകിൽത്തന്നെ ഉറപ്പായ താമസം ഇല്ലെങ്കിൽ നാസിക്കിൽ താമസിച്ച് അവിടെനിന്ന് യാത്ര ചെയ്യുക. അടുക്കുന്ന വഴി കയറ്റമുള്ള ഒരു ഘാട്ട് റോഡാണ്, സ്നാന ദിനങ്ങളിൽ മലയുടെ വളരെ താഴെ മുതൽ അത് സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങൾക്ക് അടയ്ക്കുന്നു; അവസാന ഭാഗം നടന്നുതന്നെ, അത് മനഃപൂർവമാണ്. മേള മൺസൂണിന്റെ അവസാന ഭാഗത്തിലാണ് വരുന്നത് — പശ്ചിമഘട്ടത്തിന്റെ മുകളിൽ ഓഗസ്റ്റും സെപ്റ്റംബറും നനവുള്ളതാണ്, പാറ വഴുക്കുന്നു, ബ്രഹ്മഗിരിയിലേക്കുള്ള പടികൾ മഴയിൽ ശരിക്കും അപകടകരമാണ്. പിടിത്തമുള്ള പാദരക്ഷ കരുതുക, സമയം ലാഭിക്കാനായി നനഞ്ഞ സ്നാന പ്രഭാതത്തിൽ ശിഖരത്തിലേക്ക് കയറാൻ ശ്രമിക്കരുത്.