कुम्भस्य चत्वारि पुण्यक्षेत्राणि

प्रयागराजः — तीर्थानां राजा

नदी: त्रिवेणीसङ्गमः — गङ्गा, यमुना, अदृश्या सरस्वती च एकीभूताः। चक्रम्: गुरुः वृषभे, सूर्यचन्द्रौ मकरे।

शास्त्रं प्रयागं तीर्थराजः इति नामयति — सः राजा यस्य पुरतः सर्वाणि अन्यानि तीर्थानि नमन्ति। अत्र ब्रह्मा सृष्टेः प्रथमं यज्ञम् अकरोत्; अत्र सिकतासु मासपर्यन्तं कल्पवासस्य व्रतं युगानां तपस्यायाः समम् इति कथ्यते। 2025 तमस्य वर्षस्य महाकुम्भः — चतुश्चत्वारिंशदधिकशतवर्षेषु एकवारं भवत् परिपूर्णम् — षट्षष्टिकोटितः अधिकान् तीर्थयात्रिणः आकृष्टवान्, मानवेतिहासे बृहत्तमः समागमः।

दर्शनस्य फलम्: सङ्गमस्नानम् असंख्यजन्मनां कर्माणि प्रक्षालयति इति मन्यते; कुम्भात् बहिरपि सङ्कल्पेन सह सङ्गमे स्नानं नवारम्भाणां — नवोद्यमानां, नवव्रतानां, नवजीवनाध्यायानां — शास्त्रीयम् औषधम्।

प्रयागराजे अग्रिमः कुम्भः: चक्रं 2030-दशके प्रत्यागमिष्यति — तस्य माघमेला तु प्रतिवर्षं जनवरीमासे प्रवहति।

हरिद्वारम् — हरेः द्वारम्

नदी: गङ्गा, समतले प्रवेशकाले। चक्रम्: गुरुः कुम्भे, सूर्यः मेषे। अग्रिमः: अर्धकुम्भः, 14 जनवरी – 20 अप्रैल 2027।

सप्तसु मोक्षपुरीषु एका, बद्री-केदारयोः मोक्षस्य च समानं द्वारम्। अमृतं ब्रह्मकुण्डे, हर की पौड़ी इत्यत्र अपतत्, यत्र विष्णोः पदचिह्नं प्रतिष्ठितं, यत्र च सायं गङ्गा-आरती शतकानि यावत् अविच्छिन्ना ज्वलति। कनखले दक्षस्य यज्ञभूमिः नगरं शिवस्य प्राचीनतमेन शोकेन कृपया च योजयति।

दर्शनस्य फलम्: हरिद्वारे गङ्गा स्नान-मुक्ति-जलम् — मोक्षस्नानम्। तीर्थयात्रिणः स्वारम्भान् (मुण्डनं, यज्ञोपवीतम्) स्वान्तांश्च (अस्थिविसर्जनम्) तान् एव घट्टान् आनयन्ति: अत्र जीवनस्य सम्पूर्णः परिधिः पवित्रीक्रियते।

नासिक्-त्र्यम्बकेश्वरम् — रामस्य नदी

नदी: गोदावरी, दक्षिणगङ्गा, ब्रह्मगिरौ जाता। चक्रम्: गुरुः सिंहे — सिंहस्थः। अग्रिमम्: अमृतस्नानानि अगस्त–सितम्बर 2027।

द्विराजधानीयुक्तः एकमात्रः कुम्भः: नासिक्-पञ्चवट्यां रामकुण्डम् — श्रीरामस्य, सीतायाः, लक्ष्मणस्य च वनवासगृहम् — तथा त्र्यम्बकेश्वरज्योतिर्लिङ्गस्य पार्श्वे कुशावर्तकुण्डम्, यत्र गोदावरी प्रकटीभवति। एकस्मिन् पुण्यक्षेत्रे रामायणं ज्योतिर्लिङ्गं च।

दर्शनस्य फलम्: नासिक्-स्था गोदावरी पितॄणां कृते भारतस्य प्रमुखतमं जलम् — पितृकार्यम्, श्राद्धम्, अस्थिविसर्जनं च; सिंहस्थस्नानं स्नातारं तस्य वंशं च उभयोः मोचनाय क्रियते।

उज्जयिनी — महाकालस्य नगरी

नदी: शिप्रा। चक्रम्: गुरुः सिंहे, सूर्यो मेषे — सिंहस्थः। अग्रिमम्: 27 मार्च – 27 मई 2028।

अवन्तिका, मोक्षपुरी, हिन्दुज्योतिषस्य शून्यमध्यरेखा च, सदा महाकालेश्वरेण शासिता — कालस्य दक्षिणाभिमुखं ज्योतिर्लिङ्गम्। कालभैरवः तस्याः द्वाराणि रक्षति, हरसिद्धिशक्तिपीठं तस्याः हृदये ज्वलति, स्वयं कृष्णश्च अत्र सान्दीपन्याश्रमे अधीतवान्।

दर्शनस्य फलम्: उज्जयिनी तत् स्थानं यत्र मनुष्यः कालेन सह सन्धिं करोति — शिप्राघट्टेषु ग्रहशान्तिः, महाकालदर्शने मृत्युभयात् मुक्तिः, भस्म-आरत्याः दैनन्दिनं स्मारणं च यत् सर्वं पुण्यभस्मनि एव विलीयते।