प्रामाणिक्यः पुराणकथाः, जीवन्ती परम्परा, पुण्यस्य विज्ञानं च — कुम्भविषये जगतः गभीरतमं पुस्तकालयं प्रति प्रतिसप्ताहं वर्धमानम्।
दुर्वाससः शापः, कूर्मस्य पृष्ठे मन्दरपर्वतः, शिवस्य कण्ठे हालाहलविषम्, चतुर्दश रत्नानि, कुम्भेन सह धन्वन्तरेः उदयः, मोहिन्याः निर्णयः, राहुकेत्वोः जन्म — तथा ते चत्वारो बिन्दवः यैः चत्वारि नगराणि शाश्वतानि जातानि।
पूर्णां कथां पठतुकिमर्थं कानिचित् प्रभातानि नदीजलम् अमृतं कुर्वन्ति, किमर्थं सन्न्यासिनः प्रथमं स्नान्ति, तीर्थयात्री कथं सङ्कल्पेन तर्पणेन दानेन च स्नानं करोति — तथा तद् आन्तरं स्नानं यत् ऋषयः वस्तुतः विहितवन्तः।
स्नानं जानीतआदिशङ्कराचार्यस्य सन्न्यासिसेनाभ्यः अद्यतनीम् अखाडापरिषदं यावत् — सा दीक्षा यस्यां साधकः स्वस्यैव अन्त्यसंस्कारं करोति, घट्टस्य क्रमः, मेलायाः भस्मावृतान् अधिपतीन् कथं मिलेत् इति च।
अखाडान् मिलतुगङ्गाद्वारम्, यत्र नदी समतलभूमौ अवतरति; कुण्डः, यत्र अमृतस्य बिन्दुः अपतत्; त्यागिने भ्रात्रे भर्तृहरये विक्रमादित्येन निर्मितानि सोपानानि; 1819 तमस्य जनसम्मर्द-दुर्घटना, यया घाटस्य रूपं परिवर्तितम्; मालवीयस्य गङ्गासभा सायमारती च — तथा कुम्भे तत्र कथं स्थातव्यम्।
सोपानेभ्यः अधः गच्छन्तुशीतनद्यां प्रतिदिनं त्रिवारं स्नानं, स्वहस्तेन पक्वम् एकवारं भोजनं, सिकतासु शयनं, वाचः संयमः — एतत् मासपर्यन्तं, परम्परया च निरन्तरं द्वादशवर्षाणि पाल्यते। प्रयागस्य पुराणस्रोतांसि, एकविंशतिनियमाः, प्रातः 3 वादनात् आरभ्यमाणा कल्पवासिनः दिनचर्या, तीर्थयात्री च कथं निष्कपटतया लघुतरं व्रतं पालयेत् इति विवरणम्।
व्रतं पालयतएकमात्रं ज्योतिर्लिङ्गं यत् त्रीणि मुखानि धारयति — ब्रह्मा, विष्णुः, शिवश्च। गौतमर्षेः पापं, या च गङ्गा तेन गोदावरीरूपेण अवतारिता; ब्रह्मगिरिः तस्य च सप्तशतं सोपानानि; कुशावर्तः, लघुः पाषाणकुण्डः यत्र शैवाखाडाः सिंहस्थस्य अमृतस्नानं कुर्वन्ति; नारायणनागबलि-विधयः तेषां विषये च सत्या चेतावनी।
उद्गमं प्रति आरोहतगुरोः द्वादशवर्षीयं चक्रम्, प्रत्येकं स्नानं निश्चिन्वत्यः सङ्क्रान्तयः अमावस्याश्च, किमर्थं नासिक् उज्जयिनी च युगलरूपेण आगच्छतः, 144-वर्षीयो महाकुम्भः — स एकमात्रः उत्सवः यस्य पञ्जिका ग्रहैः लिख्यते।
गगनं विवृणुत