गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति ।
नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥
'हे गङ्गे, यमुने, गोदावरि, सरस्वति, नर्मदे, सिन्धो, कावेरि — अस्मिन् जले सन्निधिं कुरुत।'
कुम्भमेला पृथिव्यां बृहत्तमः शान्तिपूर्णः समागमः — चतुर्षु पुण्यनगरेषु प्रवहन् मानवतायाः प्रवाहः, यत्र अमृतस्य बिन्दवः अपतन्। त्रयः महाकुम्भाः इदानीं समीपे: हरिद्वारम् 2027, नासिक्-त्र्यम्बकेश्वरम् 2027, उज्जयिनी 2028 च।
हर की पौड़ी-स्थे मातुर्गङ्गायाः तटे, यत्र अमृतस्य प्रथमो बिन्दुः अपतत्। 14 जनवरी – 20 अप्रैल 2027. उत्तराखण्डेन राजस्नानानि औपचारिकतया अमृतस्नानम् इति नामितानि — अमृतस्य स्नानम्।
| दिनाङ्कः · 2027 | पुण्यावसरः | माहात्म्यम् |
|---|---|---|
| 14 जनवरी | मकरसङ्क्रान्तिः उद्घाटनस्नानम् | सूर्यः मकरं प्रविशति — मेला आरभते; कुम्भस्य प्रथमं पुण्यस्नानम् |
| 6 फरवरी | मौनी अमावस्या पर्वस्नानम् | मौना अमावस्या — शक्तिशालितमेषु स्नानदिनेषु अन्यतमम् |
| 11 फरवरी | वसन्तपञ्चमी पर्वस्नानम् | वसन्तस्य प्रभातम्; मातुः सरस्वत्याः पूजा |
| 20 फरवरी | माघपूर्णिमा पर्वस्नानम् | माघस्य पूर्णिमा — मासपर्यन्तः कल्पवासः परिपूर्णतां याति |
| 6 मार्च | महाशिवरात्रिः अमृतस्नानम् | शिवस्य महारात्रिः — प्रथमम् अमृतस्नानम्, अखाडाः हर की पौड़ी-पर्यन्तं यात्रां कुर्वन्ति |
| 8 मार्च | सोमवती अमावस्या अमृतस्नानम् | दुर्लभा सोमवासरीया अमावस्या — द्वितीयम् अमृतस्नानम् |
| 14 अप्रैल | मेषसङ्क्रान्तिः · बैसाखी अमृतस्नानम् | सूर्यः मेषं प्रविशति — हरिद्वारकुम्भस्य मुख्यम् अमृतस्नानम् |
| 20 अप्रैल | चैत्रपूर्णिमा समापनस्नानम् | पूर्णिमायां विदा — अर्धकुम्भः समाप्तिं याति |
हरेः द्वारम्, यत्र गङ्गा हिमालयं त्यजति, यत्र च अमृतं ब्रह्मकुण्डे प्रथमं पृथिवीं स्पृष्टवत्। त्रीणि अमृतस्नानानि: महाशिवरात्रिः, सोमवती अमावस्या, मेषसङ्क्रान्तिश्च।
हरिद्वारम् 2027 अन्वेषयतुगोदावर्यां — दक्षिणगङ्गायाम् — यत्र कुम्भः नासिक्-स्थस्य रामकुण्डस्य, ब्रह्मगिरेः अधस्तात् गोदावरीमूलस्य त्र्यम्बकेश्वरज्योतिर्लिङ्गस्य कुशावर्तकुण्डस्य च मध्ये प्रवहति।
नासिक् 2027 अन्वेषयतुयदा गुरुः सिंहं प्रविशति, तदा अमृतं शिप्रां चालयति। महाकालस्य स्वनगरे — अवन्तिकायां, सप्तसु मोक्षपुरीषु एकस्याम् — सिंहस्थः लक्षशः जनान् साक्षात्कालस्य कृपायां स्नापयति।
उज्जयिनी 2028 अन्वेषयतुयदा देवाः असुराश्च क्षीरसागरम् अमथ्नन्, तदा अमृतस्य कुम्भः — घटः — उदतिष्ठत्। अनन्तरं द्वादशसु दिव्यदिनेषु (द्वादश मानवीयवर्षाणि) प्रवृत्ते संघर्षे अमृतबिन्दवः पृथिव्यां चतुर्षु स्थानेषु अपतन्। प्रत्येकस्मिन् स्थाने, यदा ग्रहाः तस्य क्षणस्य संयोगं प्रत्यागच्छन्ति, तदा नद्यः पुनः अमृतरूपेण प्रवहन्ति इति मन्यते।
क्षीरसागरमन्थनम् — पूर्णा पुराणकथा: कथम् अमृतकुम्भः उदभवत्, किमर्थं च चत्वारि नगराणि शाश्वतानि जातानि।
कथां पठतुअमृतस्नानस्य वास्तविकः अर्थः — राजस्नानस्य पृष्ठे शास्त्रम्, अखाडानां तस्य क्रमः, मनसः आन्तरस्नानं च।
स्नानं जानीतते योद्धृतपस्विनः ये प्रत्येकम् अमृतस्नानं नयन्ति — त्रयोदश अखाडाः, आदिशङ्कराचार्येण सह तेषाम् उत्पत्तिः, तेषां व्रतानि च।
अखाडान् मिलतुकिमर्थं गुरोः राशिषु द्वादशवार्षिकी यात्रा, सूर्यचन्द्रयोः साक्षित्वेन, प्रत्येकस्य कुम्भस्य नगरं दिनाङ्कांश्च निश्चिनोति।
गगनं विवृणुतहरिद्वार-अर्धकुम्भः, 14 जनवरी – 20 अप्रैल 2027 अग्रिमः — ततः नासिक्-त्र्यम्बकेश्वर-सिंहस्थः (मुख्यानि अमृतस्नानानि अगस्त–सितम्बर 2027) उज्जयिनी-सिंहस्थश्च (27 मार्च – 27 मई 2028)।
6 मार्च (महाशिवरात्रिः), 8 मार्च (सोमवती अमावस्या), 14 अप्रैल 2027 (मेषसङ्क्रान्तिः / बैसाखी) — पर्वस्नानानि च 14 जनवरी, 6 फरवरी, 11 फरवरी, 20 फरवरी, 20 अप्रैल 2027 इत्येतेषु दिनेषु।
प्रयागराजः, हरिद्वारम्, नासिक्-त्र्यम्बकेश्वरम्, उज्जयिनी च — यत्र समुद्रमन्थनकाले अमृतस्य चत्वारो बिन्दवः अपतन्।
गुरुः प्रायः द्वादशवर्षैः राशिचक्रं परिक्रामति; प्रत्येकस्य नगरस्य कुम्भः तदा प्रत्यागच्छति यदा गुरुः तस्य नगरस्य अमृतपातस्य राशिं पुनः प्रविशति — पूर्णं खगोलशास्त्रम् अत्र।
ज्ञानं, पुण्यकालः, निवासाः, सत्सङ्गाः, जीवन्ती परम्परा च — कुम्भमेलागुरोः प्रत्येकं द्वारम् अत्रैव।
प्रत्येकं पुण्यस्नानदिनं ज्योतिषतः सत्यापितेन गगनेन सह — तथा चतुर्णाम् अपि कुम्भनगराणाम् अद्यतनं सजीवं पञ्चाङ्गम्।
स्नानदिनानि पश्यतु →
आदिशङ्कराचार्यः कथं सम्प्रदायान् संयोजितवान् — धर्मस्य शैव-वैष्णव-उदासीनसेनाः, मेलायां च तेषां भूमिका।
अखाडान् जानीत →
अखाडानां जीवन्तः गुरवः — आचार्याः, महामण्डलेश्वराः, अद्यतनाः वंशधराश्च — अखाडक्रमेण।
गुरून् मिलतु →
वास्तविककक्षशय्यायुक्ताः सत्यापिताः आश्रमाः — निःशुल्का सेवा सशुल्को वा निवासः, आरक्षणात् पूर्वं प्रत्येका शर्ता प्रदर्शिता।
स्वनिवासम् अन्विष्यतु →
सत्सङ्गेभ्यः, पाठ्यक्रमेभ्यः, कार्यक्रमेभ्यश्च निःशुल्कं पञ्जीकुरुत — युष्माकं QR प्रवेशपत्रं तत्क्षणम् आगच्छति।
कार्यक्रमान् पश्यतु →
मुहूर्तः, होरा, कालम्, आचाराश्च — दिनस्य पूर्णा पुण्यघटिका, अस्माकं स्वकीयात् यन्त्रात्।
गहनपञ्चाङ्गम् उद्घाटयतु →
चतुर्णाम् अपि पुण्यनगराणां घट्टाः, मन्दिराणि, स्थानकानि, शिबिराणि च — आगमनात् पूर्वम् एव मार्गं जानीत।
मानचित्राणि उद्घाटयतु →
अमृतस्नानस्य, पेशवाई-शोभायात्राणां, नागसाधूनां च चलच्चित्राणि — तथा भजनानाम्, आरत्याः, प्रवचनानां च ध्वन्यङ्कनानि।
पश्यतु शृणोतु च →
पुण्यनगराणाम्, अखाडानाम्, अमृतस्नानप्रभातानां च छायाचित्राणि — नगरं प्रति नगरम्।
वीथिकाम् उद्घाटयतु →
कुम्भविषये किमपि पृच्छतु — दिनाङ्काः, यात्रा, अनुष्ठानानि, निवासः — सत्यापितज्ञानात् उत्तरितम्।
ब्रह्माणं पृच्छतु →
समुद्रमन्थनम्, अमृतस्नानस्य अर्थः, नागसाधवः — मेलायाः पृष्ठे गभीरं 'किमर्थम्'।
कथाः पठतु →
एकवारं पञ्जीकुरुत — हरिद्वारम् 2027, नासिक्-त्र्यम्बकेश्वरम् 2027, उज्जयिनी 2028 इत्येतेभ्यः प्रामाणिकाः दिनाङ्कसूचनाः, यात्रानिवासमार्गदर्शनं, पुण्यकथाः, सिद्धताप्रज्ञां च प्राप्नुत।