यत्र गङ्गा यमुनया मिलति, परम्परानुसारं च अदृश्या सरस्वती अधस्तात् तयोः सङ्गच्छते। चतुर्षु कुम्भनगरेषु इदमेव शास्त्रे तीर्थराजः — सर्वेषां तीर्थस्थानानां राजा — इति कथ्यते।
प्रयागराजे सर्वं जले स्थितम् एकं बिन्दुम् आश्रयति। गङ्गा वायव्यदिशः आगच्छति, हिमालयस्य पङ्केन धूसरा गुर्वी च। यमुना नैर्ऋत्यदिशः आगच्छति, गभीरतरा हरिततरा मन्दतरा च। यत्र ते मिलतः, नौकातः द्वयोः वर्णयोर्मध्यस्था रेखा दृश्यते — नद्यां तादृशः सन्धिः यस्य आरपारं भवान् हस्तं प्रसारयितुं शक्नोति।
परम्परा मन्यते यत् तत्र तृतीया नदी तयोः सङ्गच्छते: अधस्तात् अदृश्यरूपेण वहन्ती सरस्वती। ऋग्वेदस्य सरस्वती एका महानदी आसीत् या प्राचीनकाले शुष्का भूत्वा लुप्ता; सङ्गमं पूरयितुं सा अत्र प्रकटते इति श्रद्धैव एतं सङ्गमं त्रिवेणीम् — तिसृणां वेणीम् — करोति। जलविज्ञानविषये यत्किमपि मतं भवतु, भक्तेः युक्तिः सुस्पष्टा: दृश्ये द्वे, श्रद्धया स्वीकारणीया तृतीया च, मिलित्वा पूर्णतां यान्ति; एतदेव समग्रपरम्परायाः समुचितं वर्णनम्।
सङ्गमे स्नानं प्रयागराजकुम्भस्य प्रधानं कर्म अस्ति। तीर्थयात्रिणः नौकया सङ्गमस्थलं नीयन्ते, यत्र अल्पजले काष्ठमञ्चाः स्थापिताः सन्ति; ते तटे न, अपि तु तत्रैव निमज्जनं कुर्वन्ति।
पुराणानि प्रयागराजं तीर्थराजम्, तीर्थानां राजानम्, इति कथयन्ति। प्रयागः इति नाम यागस्थानम् इत्यर्थं बिभर्ति — परम्परानुसारं ब्रह्मा अत्र प्रथमं यज्ञम् अकरोत्; भारतीयाभिलेखानां आरम्भकालादेव इदं नगरं तीर्थयात्रायाः केन्द्रं स्थितम्। दुर्गान्तः स्थितः अमरः न्यग्रोधः अक्षयवटः अनेकशताब्दीषु यात्रिभिः अविनाशिवृक्षत्वेन उल्लिखितः।
चतुर्षु कुम्भनगरेषु प्रयागराजे अत्यधिकविशालाः मेलाः भवन्ति, इदमेव च महाकुम्भस्य आयोजनं प्राप्नोति — एषः समागमः द्वादश द्वादशवर्षीयाणि आवर्तनानि पूरयित्वा प्रायः 144 वर्षेषु एकवारम् आगच्छति।
13 जनवरीतः 26 फरवरी 2025 पर्यन्तं प्रयागराजे महाकुम्भः आयोजितः, 660 मिलियनाधिकाः जनाः च आगताः। उपलब्धेन येनकेनापि मानेन सः अभिलिखितेतिहासे मनुष्याणां विशालतमः समागमः आसीत् — स्वकीयमार्गैः, विद्युत्सञ्जालेन, चिकित्सालयैः, आरक्षिक्षेत्रैः, पत्रसङ्केतैश्च युक्तं सिकतायां निर्मितं षट्सप्ताहस्थायि नगरम्, यत् पश्चात् पुनः नद्यै समर्पितम्।
अद्य जीवन् कोऽपि प्रयागराजे अपरं महाकुम्भं न द्रक्ष्यति। एतत् प्रचारवाक्यं न; गणितमेव। अग्रिमः प्रायः 2169 तमे वर्षे भविष्यति।
कुम्भनगरेषु प्रयागराजस्य वैशिष्ट्यम् अस्ति यत् समागमयोर्मध्ये सः द्वादश वर्षाणि न प्रतीक्षते। प्रतिवर्षं चान्द्रमासे माघे (जनवरी–फरवरी) तास्वेव सिकतासु माघमेला आयोज्यते — लघुतरः मेला, किन्तु तादृशमेव स्वरूपं, तदेव पटमण्डपनगरं, तान्येव अखाडाशिबिराणि च।
माघमेला कल्पवासस्य कालः अस्ति। कल्पवासी सम्पूर्णमासं सङ्गमे निवासस्य व्रतं गृह्णाति: पटमण्डपस्य अधः भूमौ शयनम्, शीतनद्यां प्रतिदिनं त्रिवारं स्नानम्, एकस्य सरलभोजनस्य सेवनम्, प्रार्थनायां शास्त्राध्ययने सत्सङ्गे च दिनयापनम्। परम्परया एतद् व्रतं निरन्तरं द्वादश वर्षाणि पाल्यते; शान्तानि, वृद्धजनपूर्णानि, गृहस्थमयानि, अखाडाशोभायात्राभ्यः सर्वथा भिन्नानि कल्पवासिशिबिराणि धैर्यवते आगन्तुकाय प्रयागराजस्य सर्वाधिकं फलदः अंशः सन्ति।
यदि भवान् कुम्भस्य छायाचित्रग्रहणमात्रं न, अपि तु तस्य अवबोधं कर्तुम् इच्छति, तर्हि साधारणे माघमेले कल्पवासिनां मध्ये व्यतीतः एकः सप्ताहः अमृतस्नानस्य जनसम्मर्दे व्यतीतात् एकस्मात् दिनात् अधिकं भवन्तं शिक्षयिष्यति।
चतुर्णामपि नगराणां स्वकीयं ग्रहचिह्नमस्ति, प्रयागराजस्य च वृषभस्थो गुरुः मकरस्थेन सूर्येण सह वर्तते। गुरोः राशिचक्रस्य एकवारं परिभ्रमणाय प्रायः द्वादश वर्षाणि अपेक्ष्यन्ते, अतः प्रत्येकस्य नगरस्य कुम्भः प्रायः द्वादशवर्षीयक्रमेण पुनरागच्छति — अर्धकुम्भश्च तस्य चक्रस्य मध्यकाले भवति।
अत एव सौकर्यार्थं कुम्भस्य कालः परिवर्तयितुं न शक्यते, तस्य दिनाङ्काश्च चयनं न क्रियन्ते अपितु गणनया निर्धार्यन्ते।
माघमेलः प्रतिवर्षं माघमासे सङ्गमं पुनरागच्छति। प्रयागराजे अग्रिमः अर्धकुम्भः 2025 महाकुम्भात् षड्वर्षानन्तरं 2031 वर्षे अपेक्ष्यते, अग्रिमश्च पूर्णकुम्भः प्रायः 2037 वर्षे। निश्चितदिनाङ्काः तिथ्यनुसारं निर्धार्यन्ते, प्रत्येकमेलस्य समये समीपे उत्तरप्रदेशसर्वकारेण उद्घोष्यन्ते च; सूचितमात्रान् तान् वयमत्र प्रकाशयामः।
एतस्मिन्नन्तराले भारते कुत्रापि भविष्यमाणः अग्रिमः कुम्भः हरिद्वार-अर्धकुम्भः, 14 जनवरीतः 20 अप्रैल 2027 पर्यन्तम् — तत्र स्नानस्य दश दिनानि सन्ति, येषु चत्वारि अमृतस्नानानि; हरिद्वारे चत्वारि अमृतस्नानानि धारयन् एषः प्रथमः अर्धकुम्भः।
यात्रां प्रवर्तयतु — अग्रे
प्रयागराजः, हरिद्वारः, नाशिक-त्र्यम्बकेश्वरः, उज्जयिनी च: अमृतबिन्दवः यत्र पतिताः तानि चत्वारि स्थानानि, प्रत्येकं च यत् धारयति।
पठन्तु: चत्वारि पवित्रस्थानानि →