તેરમાં અપવાદરૂપ: એકમાત્ર એવો અખાડા, જેમાં એક પણ નાગા સાધુ નથી. તેના સભ્યો બ્રહ્મચારી છે અને તેના આરાધ્ય દેવ કોઈ દેવ કે ઋષિ નહીં, પરંતુ એક મંત્ર છે — ગાયત્રી.
કુંભનો દરેક અન્ય અખાડા અમુક અંશે સંન્યાસીઓનો સંપ્રદાય છે — એવા લોકો, જેમણે અંતિમ ત્યાગ સ્વીકાર્યો છે, પોતાના અંતિમ સંસ્કાર કર્યા છે અને સામાજિક જગતમાંથી સંપૂર્ણપણે બહાર નીકળી ગયા છે. અગ્નિ અખાડા એવો નથી. તેના સભ્યો બ્રહ્મચારીઓ છે: જેઓ બ્રહ્મચર્ય અને અધ્યયનનું વ્રત પાળે છે, હજી પણ પવિત્ર જનોઈ ધારણ કરે છે અને જેમણે સંન્યાસનું પાછું ન વળી શકાય એવું પગલું લીધું નથી.
આનું પરિણામ મેળામાં સ્પષ્ટ દેખાય છે. અગ્નિમાં કોઈ નાગા સાધુ નથી — એક પણ નહીં. આ અખાડાનો કોઈ બ્રહ્મચારી પછીથી નાગા વ્રત લેવા ઇચ્છે તો તે અન્ય અખાડાઓમાંથી કોઈ એકમાં જોડાઈને એમ કરે છે. વાસ્તવમાં, અગ્નિ એવા લોકોનું સ્થાન છે જેઓ ત્યાગ પહેલાંની શિસ્તબદ્ધ તૈયારીમાં હજી છે, અને આ જ આધાર પર તે તેરમાં માન્ય સ્થાન ધરાવે છે.
અખાડાના આરાધ્ય દેવતા ગાયત્રી છે — કોઈ કથા સાથેનું સ્વરૂપ નહીં, પરંતુ ઋગ્વેદનો એ મંત્ર, જે દીક્ષિત થતા દરેક બ્રહ્મચારીને યજ્ઞોપવીત સંસ્કારમાં આપવામાં આવે છે અને જેને તે જીવનભર પ્રભાતે અને સંધ્યાએ દોહરાવે છે. ગાયત્રીને કોઈ પંથના દેવતા બનાવવા એટલે દૈનિક અનુશાસનને જ ભક્તિનું કેન્દ્ર બનાવવું.
પૂરા નામમાં આવતું પંચાગ્નિ એટલે પાંચ અગ્નિ — એ પ્રાચીન તપશ્ચર્યા જેમાં તપસ્વી ચાર અગ્નિની વચ્ચે બેસે છે અને માથા ઉપરનો સૂર્ય પાંચમો અગ્નિ બને છે. આ નામ સંપ્રદાયના સ્વભાવને દર્શાવે છે: ત્યાગની ભસ્મ કરતાં શિસ્તબદ્ધ સાધનાનો તાપ.
અગ્નિ પરંપરાગત રીતે જૂના અખાડા સાથે સંલગ્ન છે અને તેના સમૂહ સાથે શોભાયાત્રા કાઢે છે. મેળામાં તેની છાવણી એવા સ્થળોમાંની એક છે જ્યાં પરંપરાનું વૈદિક સ્વરૂપ સૌથી વધુ સંભળાય છે — નાગા શોભાયાત્રાઓનાં ઢોલ અને શંખને બદલે મંત્રોચ્ચાર.
મેળાને સમજવાનો પ્રયત્ન કરતા યાત્રી માટે અગ્નિને શોધવો ખાસ મહત્ત્વનો છે, કારણ કે તે પ્રચલિત છબીને બદલે છે. કુંભ માત્ર તસવીરોમાં દેખાતા ભસ્મધારી નાગાઓ જ નથી; તે જનોઈધારી ઓગણીસ વર્ષનો બ્રહ્મચારી પણ છે, જે ત્રણ હજાર વર્ષથી દરરોજ સવારે દોહરાવાતો મંત્ર ઉચ્ચારે છે.
યાત્રા આગળ ધપાવો — હવે પછી
નિરંજની સાથે સંલગ્ન, સૂર્યને પોતાના આરાધ્ય દેવ માનતો અને પોતાની ગણના મુજબ સાતમાં સૌથી પ્રાચીન અખાડાઓમાંનો એક.
વાંચો: આનંદ અખાડા →