સાત શૈવ સંસ્થાઓમાંની સૌથી પ્રાચીન સંસ્થાઓમાંની એક, જે વિઘ્નહર્તાને પોતાના દેવ માને છે — ગણેશનું આદિ સ્વરૂપ, જેમની અહીં આદિ ગણેશ તરીકે પૂજા થાય છે.
અટલ શબ્દનો અર્થ અચળ છે — જેને ખસેડી ન શકાય. જે સંસ્થાના દેવ ગણેશ છે, જેમની અહીં તેમના આદિ સ્વરૂપમાં આદિ ગણેશ તરીકે પૂજા થાય છે, તેના માટે આ નામ યોગ્ય છે: કોઈ પણ કાર્ય પહેલાં જેમનું આવાહન થાય છે અને પરંપરામાં જેમનું કાર્ય માર્ગમાં આવતા વિઘ્નોને દૂર કરીને આરંભ શક્ય બનાવવાનું છે.
સંખ્યાની દૃષ્ટિએ અટલ સાત શૈવ અખાડાઓમાંના નાના અખાડાઓમાંનો એક છે અને તેની પોતાની ગણના મુજબ સૌથી પ્રાચીન અખાડાઓમાંનો એક છે. દશનામી વ્યવસ્થામાં તેના સાધુઓ ભાઈ અખાડાઓની જેમ દસ સંન્યાસી નામ ધારણ કરે છે અને તેનું આંતરિક શાસન પણ એ જ શ્રી પંચ પદ્ધતિને અનુસરે છે — પાંચ સભ્યોની એક પરિષદ, જેને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ, શક્તિ અને ગણેશનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી માનવામાં આવે છે.
અખાડાનું મુખ્ય કાર્યાલય કાશીમાં છે — શિવની નગરી વારાણસી અને ત્યાગી પરંપરાઓનું સતત વસવાટ ધરાવતું સૌથી પ્રાચીન સ્થાન — તથા તેની શાખાઓ હરિદ્વાર, ઉજ્જૈન અને બરોડામાં છે.
અટલ લાંબા સમયથી મહાનિર્વાણી અખાડા સાથે જોડાયેલો છે અને મેળામાં તેની સાથે જ શોભાયાત્રા કાઢે છે તથા છાવણી કરે છે. આ જોડાણો એવી વ્યવહારુ હકીકતોમાંનાં એક છે જે મુલાકાતી માત્ર નિરીક્ષણથી શીખે છે: કુંભમાં તેર અખાડાઓ તેર સ્વતંત્ર સંસ્થાઓ તરીકે નહીં, પરંતુ ઓછા સંખ્યાના જૂથો તરીકે આગળ વધે છે, અને દરેક જૂથમાં અગ્રતાનો પોતાનો આંતરિક ક્રમ હોય છે.
દરેક અખાડાની જેમ અટલ પોતાની પેશવાઈ સાથે મેળાનગરીમાં પ્રવેશે છે અને અમૃત સ્નાનના ક્રમમાં તેને નિર્ધારિત સ્થાને સ્નાન કરે છે. જૂના અથવા નિરંજનીની છાવણી કરતાં નાની તેની છાવણી મેળાનાં એ શાંત સ્થળોમાંની એક છે જ્યાં વાત કરવા માટે સમય ધરાવતા સાધુઓ સાથે બેસી શકાય છે — આ જ એક કારણ છે કે અનુભવી યાત્રાળુઓ માત્ર સૌથી મોટા અખાડાઓને બદલે નાના અખાડાઓને પણ શોધે છે.
યાત્રા આગળ ધપાવો — હવે પછી
કાશીમાં મુખ્ય સ્થાન, હરિદ્વાર અને પ્રયાગરાજમાં શાખાઓ તથા એક એવા આરાધ્ય દેવ, જેમને પરંપરાના પોતાના સ્રોતો બે અલગ રીતે નોંધે છે.
વાંચો: આવાહન અખાડા →