કાશીમાં સ્થિત અને જૂના અખાડા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલું એક શૈવ સંન્યાસી ગૃહ — અને એવું ગૃહ જ્યાં પરંપરાના પોતાના અભિલેખોમાં આરાધ્ય દેવનાં બે અલગ નામ મળે છે; આ પાનું તેનો નિર્ણય કરવાને બદલે બંનેની નોંધ કરે છે.
આવાહન શબ્દનો અર્થ દેવતાને આમંત્રિત કરવા એવો થાય છે — પૂજાના આરંભે કરવામાં આવતી એ ક્રિયા, જેના દ્વારા દેવતાને મૂર્તિમાં ઉપસ્થિત થવા વિનંતી કરવામાં આવે છે. આ ઉપાસનાની આરંભિક ક્રિયા છે અને એ એવા અખાડાનું નામ છે જે પરંપરાના અભિલેખો જેટલા જૂના છે એટલા સમયથી સાત શૈવ ગૃહોમાં સ્થાન ધરાવે છે.
આવાહન જૂના અખાડા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલો છે અને વ્યવહારમાં શોભાયાત્રા, છાવણી તથા અગ્રતાના વિષયમાં બંને મેળામાં સાથે આગળ વધે છે. અગ્નિ અખાડા પણ આ જ રીતે જૂના સાથે જોડાયેલો છે, તેથી આ ત્રણેય મળીને શૈવ પક્ષના કાયમી જૂથોમાંથી એક બનાવે છે.
આવાહનના ઇષ્ટ-દેવતાના પ્રશ્ને પરંપરામાં એકમત નથી. દશનામી અખાડાઓ અને તેમના અધિષ્ઠાતા દેવોની વિદ્વત્તાપૂર્ણ સૂચિમાં આવાહનના દેવ તરીકે સિદ્ધ ગણેશનું નામ આપવામાં આવ્યું છે. એ જ પરંપરાના અન્ય વર્ણનોમાં તેમને ગજાનન દત્તાત્રેય તરીકે નોંધવામાં આવ્યા છે — એક એવું સ્વરૂપ જેમાં જોડાયેલા જૂના અખાડાના દેવ દત્તાત્રેય ગજમુખી સ્વરૂપ સાથે એકરૂપ થાય છે.
બંને માન્યતાઓ પ્રાચીન છે અને પરંપરાના લોકો બંનેને સ્વીકારે છે. એકને પસંદ કરીને તેને નિશ્ચિત સત્ય તરીકે રજૂ કરવાને બદલે આ પાનું નોંધે છે કે સ્રોતોમાં મતભેદ છે. અનેક સદીઓથી જીવંત રહેલી પરંપરામાં આવી નાની અને પ્રામાણિક ખાલી જગ્યા સહજ રીતે હોય છે; તેને ઢાંકી દેવાથી અહીં શીખવા આવનાર કોઈનું હિત નહીં થાય.
આવાહન પોતાની પેશવાઈમાં શોભાયાત્રા કાઢે છે અને જૂના સાથેના તેના જૂથમાં અમૃત સ્નાનના ક્રમ અનુસાર તેને નિર્ધારિત સ્થાને સ્નાન કરે છે. મેળાનગરોમાં તેની છાવણીઓ તેના સ્થાનોને અનુસરે છે: કાશી મુખ્ય કાર્યાલય છે, જ્યારે હરિદ્વાર અને પ્રયાગરાજ ત્યાં યોજાતા મેળાઓ માટે કાર્યકારી કેન્દ્રો છે.
યાત્રા આગળ ધપાવો — હવે પછી
એકમાત્ર એવો અખાડા જ્યાં કોઈ નાગા સાધુ નથી: ગાયત્રી દેવીના સાન્નિધ્યમાં દીક્ષિત બ્રહ્મચારીઓ.
વાંચો: અગ્નિ અખાડા →