બે ઉદાસીન સંસ્થાઓમાંની મોટી સંસ્થા — હિન્દુ અને શીખ પરંપરાની વચ્ચે સભાનપણે સ્થાન ધરાવતી આ પરંપરા ગુરુ નાનકના મોટા પુત્ર શ્રી ચંદને ગુરુ ચંદ્રદેવ તરીકે પૂજે છે.
ઉદાસીન સંપ્રદાય પોતાની પરંપરાનો આરંભ ગુરુ નાનકના મોટા પુત્ર શ્રી ચંદ (પરંપરા અનુસાર 1494–1629)થી માને છે. તેમણે પોતાના પિતાના પગલે શીખ ગુરુઓનો ગૃહસ્થ માર્ગ અપનાવ્યો નહોતો, પરંતુ સંન્યાસ સ્વીકાર્યો હતો. ઉદાસીનો તેમને ગુરુ ચંદ્રદેવ માને છે અને શિવના અવતાર તરીકે જુએ છે.
આ કારણે ઉદાસીન અખાડાઓનું સ્થાન ખરેખર અસામાન્ય બને છે: તેમની પરંપરાનો આરંભ પ્રથમ શીખ ગુરુના પરિવારમાં થાય છે, જ્યારે તેમની સાધના, આરાધ્ય દેવો અને કુંભ મેળામાં તેમનું સ્થાન હિન્દુ સંન્યાસી પંથો જેવું છે. તેઓ શ્રી ચંદની સાથે ગણેશ, લક્ષ્મી, વિષ્ણુ અને શિવનું પણ સન્માન કરે છે. આ વ્યવસ્થા ક્યારેક મુખ્યધારાની શીખ સંસ્થાઓ સાથે તણાવનું કારણ બની છે; આ અખાડાની ઓળખના કેન્દ્રમાં હોવાથી અહીં તેને સ્પષ્ટ રીતે જણાવવામાં આવી છે.
અખાડાના અભિલેખ મુજબ તેની સ્થાપના 1825ની વસંત પંચમીએ હરિદ્વારના હર કી પૌડી ખાતે થઈ હતી — એ જ ઘાટ જ્યાં અમૃત પડ્યું હોવાનું કહેવાય છે. તેની સ્થાપનાનો શ્રેય યોગીરાજ શ્રી નિર્વાણદેવ મહારાજને અપાય છે, જોકે પરંપરામાંનો એક બીજો વૃત્તાંત તેનો શ્રેય સંત સંતોખ દાસને આપે છે; બંને માન્યતાઓ પ્રચલિત છે અને આ પાનું કોઈ એકને પસંદ કરવાને બદલે બંનેની નોંધ કરે છે.
સ્થાપના હરિદ્વારમાં થઈ હોવા છતાં, અખાડાનો મુખ્ય આશ્રમ પ્રયાગરાજના કૃષ્ણનગરમાં છે અને તે સમગ્ર ભારતમાં લગભગ સો આશ્રમો સંભાળે છે. સ્વાતંત્ર્ય આંદોલન દરમિયાન અખાડાએ સ્વાતંત્ર્યસેનાનીઓને તાલીમ અને આશ્રય આપ્યાં હતાં — આ એવા અનેક પ્રસંગોમાંનો એક છે જ્યારે અખાડાનું તંત્ર માત્ર ધાર્મિક સંસ્થા કરતાં વિશેષ ભૂમિકા ભજવતું હતું.
પરંપરાગત ક્રમમાં શૈવ અને વૈષ્ણવ સમૂહો પછી ઉદાસીન અખાડાઓ પોતાના અલગ સમૂહમાં શોભાયાત્રા કાઢે અને સ્નાન કરે છે. મેળામાં બડા ઉદાસીનની ઉપસ્થિતિ તેની ધર્મ-ધ્વજાથી દૂરથી જ ઓળખાય છે — લગભગ પંચોતેર ફૂટના દંડ પર ફરકતી આ ધજા મેળાનગરીની સૌથી ઊંચી ધજાઓમાંની એક છે અને ઉદાસીન છાવણીઓ શોધનાર કોઈ પણ વ્યક્તિ માટે વિશ્વસનીય ઓળખચિહ્ન છે.
અન્ય અખાડાઓની જેમ તેનું સંચાલન પણ એકમાત્ર વડાને બદલે વરિષ્ઠ મહંતોની પરિષદ કરે છે — આ જ પંચાયતી પદ્ધતિ તેના ઔપચારિક નામમાં સમાયેલી છે.
યાત્રા આગળ ધપાવો — હવે પછી
ઓગણીસમી સદીમાં બડા ઉદાસીનથી અલગ થયેલી સંસ્થા, જેની શોભાયાત્રાઓમાં કોઈ પણ શસ્ત્ર લઈ જવાતાં નથી.
વાંચો: નયા ઉદાસીન અખાડા →