બે ઉદાસીન સંસ્થાઓમાંની નવી સંસ્થા — અને તેની પ્રવેશ શોભાયાત્રા મેળાની બીજી દરેક શોભાયાત્રાથી જુદી છે, કારણ કે તેમાં કોઈ આચાર્યને પાલખીમાં લઈ જવાતા નથી અને કોઈ પણ શસ્ત્ર ધારણ કરવામાં આવતું નથી.
નયા શબ્દનો સીધો અર્થ નવું થાય છે. નયા ઉદાસીન અખાડા 1846માં એક આંતરિક વિવાદ પછી જૂની બડા ઉદાસીન સંસ્થાથી અલગ થઈને મહંત સુધીર દાસના નેતૃત્વ હેઠળ અસ્તિત્વમાં આવ્યો. તેનું મુખ્ય સ્થાન હરિદ્વારના કનખલમાં છે.
બંને ઉદાસીન અખાડાઓની પરંપરા એક જ છે અને બંને ગુરુ નાનકના મોટા પુત્ર શ્રી ચંદને સમાન રીતે પૂજે છે — તેમને અહીં ગુરુ ચંદ્રાચાર્ય કહેવામાં આવે છે — તથા શિવની ઉપાસના કરતાં કરતાં બંને પોતાને સનાતન શીખ સમજ હેઠળ વર્ણવે છે. આ વિભાજન સિદ્ધાંતનું નહીં, પણ સંસ્થાકીય હતું અને બંને સંસ્થાઓ આજે પણ સ્પષ્ટપણે બે સંગઠનોમાં રહેલી એક જ પરંપરા છે.
આ અખાડાની સૌથી નોંધપાત્ર વિશેષતા એ દિવસે દેખાય છે જ્યારે સૌની નજર તેના પર હોય છે. બીજા દરેક અખાડાની પેશવાઈ એક ભવ્ય પ્રદર્શન હોય છે — આગળ આરાધ્ય દેવ, પાલખીઓ અને રથોમાં મહામંડલેશ્વરો, ત્રિશૂળો, ભાલાઓ અને તલવારો સાથે નાગા સાધુઓની ટુકડીઓ, ઢોલ અને શંખ — જ્યારે નયા ઉદાસીનની શોભાયાત્રામાં પાલખીમાં કોઈ આચાર્ય, કોઈ ભાલા કે કોઈ શસ્ત્ર હોતાં નથી.
જે અખાડા માટે કુંભમાં જાહેર ઉપસ્થિતિની મુખ્ય ક્ષણ તેની શોભાયાત્રા હોય, તેના માટે પદના ચિહ્નો કે બળનાં સાધનો વિના પ્રવેશ કરવાનું પસંદ કરવું એક ગહન સંદેશ છે. જે દર્શનાર્થી આ વિશેષતા જાણે છે, તે મેળાના સૌથી ઘોંઘાટભર્યા સપ્તાહમાં સૌથી શાંત દૃશ્યોમાંનું એક જોશે.
નયા ઉદાસીનનું સંચાલન તેની મૂળ સંસ્થાની જેમ કોઈ એક વડા દ્વારા નહીં, પરંતુ શ્રી પંચ — પાંચ સભ્યોની પરિષદ — દ્વારા થાય છે અને સ્નાનના ક્રમમાં તે ઉદાસીન સમૂહ સાથે પોતાનું સ્થાન લે છે.
બંને ઉદાસીન અખાડાઓ અને નિર્મલ અખાડા મળીને તેરમાંનો ત્રીજો પરિવાર બનાવે છે, જે શૈવ સંન્યાસીઓ અને વૈષ્ણવ બૈરાગીઓ બંનેથી અલગ છે; અને આ ત્રણેયની સ્થાપના પ્રાચીન હોવાનો દાવો કરવાને બદલે 19મી સદીમાં થયેલી હોવાનું દસ્તાવેજોમાં નોંધાયેલું છે.
યાત્રા આગળ ધપાવો — હવે પછી
જે સંસ્થાના કેન્દ્રમાં ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ બિરાજમાન છે, જેની સ્થાપના 1862માં થઈ અને જેનું મુખ્ય સ્થાન કનખલમાં છે.
વાંચો: નિર્મલ અખાડા →