જૂના અખાડા

એક નજરે

• પરિવાર — શૈવ સંન્યાસી — દશનામી સંપ્રદાય
• ઇષ્ટ-દેવતા — ભગવાન દત્તાત્રેય, તેમના રુદ્ર-અવતાર સ્વરૂપે
• મુખ્ય પીઠો — હરિદ્વાર (માયા દેવી મંદિર, કનખલ), કાશી, પ્રયાગરાજ, ઉજ્જૈન
• પરંપરાગત માન્યતા — 1145 CEમાં કર્ણપ્રયાગ ખાતે પુનર્જીવિત — અખાડાની પોતાની પરંપરા
• વિશેષ ઓળખ — તમામ અખાડાઓમાં નાગા સાધુઓની સૌથી વધુ સંખ્યા; આવાહન અને અગ્નિ અખાડાઓ પરંપરાગત રીતે તેની સાથે સંકળાયેલા છે

સંપ્રદાય અને તેના દેવ

જૂના — જૂના પરથી, "પ્રાચીન" — સનાતન ધર્મનો સૌથી મોટો અખાડો અને કોઈ પણ કુંભ મેળામાં સંન્યાસીઓનો સૌથી વિશાળ સમુદાય છે. તેના ઇષ્ટ-દેવતા ભગવાન દત્તાત્રેય છે, એ ત્રિમુખી ગુરુ જેમનામાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવનો સમન્વય છે અને જેમને પરંપરા અવધૂત માર્ગના પ્રથમ ગુરુ માને છે. દત્તાત્રેયને પોતાના દેવતા તરીકે સ્વીકારવા એટલે એક વિશિષ્ટ સ્વભાવને પોતાનો આદર્શ માનવો: એવો ભ્રમણશીલ સંન્યાસી જેની પાસે કશું નથી, જે ક્યાંયનો નથી અને દરેક વસ્તુ પાસેથી શીખે છે.

આ અખાડો દશનામી સંપ્રદાયનો છે — આદિ શંકરાચાર્યની પરંપરામાં વ્યવસ્થિત થયેલાં દસ સંન્યાસી નામો — અને તેના સંન્યાસીઓ ગિરિ, પુરી અને ભારતી સહિતની અટકો ધારણ કરે છે. તેનું સંપૂર્ણ ઔપચારિક નામ, શ્રી પંચદશનામ જૂના અખાડા, "પંચ-દશનામ" ધરાવે છે, જે તેને પાંચ સભ્યોની પરિષદ દ્વારા સંચાલિત દસ નામોના ગૃહ તરીકે ઓળખાવે છે.

નાગા ટુકડીઓ

જૂના, સર્વોપરી રીતે, નાગા સાધુઓનો અખાડો છે — એવા સંન્યાસીઓનો, જેઓ માત્ર ભસ્મ ધારણ કરે છે અને જેમણે એવી પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી કે જે એક સમયે તેમને ધર્મની કાયમી સેના બનાવતી હતી. નાગા સંપ્રદાયમાં દીક્ષા કુંભ મેળામાં જ થાય છે, બીજે ક્યાંય નહીં: ઉમેદવારની અંતિમ ક્રિયાઓ, જેમાં પોતાના માટે કરાતું પોતાનું શ્રાદ્ધ પણ સામેલ છે, મેળા દરમિયાન અખાડાની છાવણીમાં કરવામાં આવે છે; અને ત્યાર બાદ તે પોતાના પૂર્વજીવન માટે કાયદેસર અને ધાર્મિક વિધિ અનુસાર મૃત બનીને બહાર આવે છે.

નાગાઓ જે રાખ ધારણ કરે છે તે ભસ્મ છે, અને તે શણગાર નથી. દરેક દેહ અંતે શું બને છે તેનું તે ત્વચા પર ધારણ કરાયેલું સ્મરણ છે, જેને એવા લોકો ધારણ કરે છે જેઓ પોતાની અંત્યેષ્ટિ પહેલેથી જ કરી ચૂક્યા છે. અમૃત સ્નાનમાં સૌથી આગળ નાગા ટુકડીઓ જ્યારે ગંગામાં દોડી પ્રવેશે છે, ત્યારે તેઓ મેળાની સૌથી પ્રાચીન પરંપરાને દૃશ્યમાન કરે છે.

કુંભમાં

જૂના મેળા નગરીમાં પોતાની પેશવાઈ સાથે પ્રવેશે છે — આ રાજવી શોભાયાત્રા અખાડાના આગમનની ઘોષણા કરે છે; તેમાં સૌથી આગળ દેવતાને લઈ જવાય છે, મહામંડલેશ્વરો રથો પર હોય છે, પરંપરા જ્યાં પરવાનગી આપે ત્યાં હાથી અને ઘોડા હોય છે, અને તેમની આગળ નાગા ટુકડીઓ તલવારો અને ત્રિશૂલો સાથે નૃત્ય કરે છે.

દરેક અમૃત સ્નાનની સવારે અખાડાઓ નિશ્ચિત ક્રમમાં સ્નાન કરે છે, જે અખિલ ભારતીય અખાડા પરિષદ અને મેળા પ્રશાસન વચ્ચે નક્કી થાય છે; અને એ ક્રમમાં જૂનાનું સ્થાન સમગ્ર સમાગમની સૌથી વધુ ધ્યાનથી જોવાતી બાબતોમાંનું એક છે. આ ક્રમ દેખાડા માટે નથી: કરોડો લોકો એક ઘાટ તરફ આગળ વધતા હોય ત્યારે તે એ દિવસની ભીડ-વ્યવસ્થાનો મુખ્ય આધાર પણ છે.

2019થી કિન્નર અખાડા — ટ્રાન્સજેન્ડર સાધુઓનો અખાડો — જૂનાની સંલગ્નતા હેઠળ શોભાયાત્રામાં જોડાય છે અને સ્નાન કરે છે; અખાડાઓના ઇતિહાસમાં આ પ્રકારની આ પ્રથમ માન્યતા છે.