શૈવ અખાડાઓમાં બીજો સૌથી મોટો અને લાંબા સમયથી સૌથી વિદ્વાન તરીકે પ્રતિષ્ઠિત — એવું સ્થાન જ્યાં સાધુઓના મોટા પ્રમાણ પાસે સંસ્કૃત, વેદાંત અને શાસ્ત્રોની ઉપાધિઓ છે.
નિરંજની નામનો અર્થ છે "નિષ્કલંક, જેમાં કોઈ દોષ નથી તે" — નિરુપાધિક અવસ્થામાં પરમ તત્ત્વનું એક નામ. તેના ઇષ્ટ-દેવતા કાર્તિકેય છે, શિવના પુત્ર, જેમનો જન્મ દેવોની સેનાનું નેતૃત્વ કરવા થયો હતો: એવા સ્થાનના દેવતા, જેણે પોતાને હંમેશાં અનુશાસિત, સુવ્યવસ્થિત અને જવાબદાર માન્યું છે.
નિરંજની તેની વિદ્વત્તાને કારણે અખાડાઓમાં વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવે છે. અખાડાની કલ્પના ઘણી વાર યુદ્ધવીર સંપ્રદાય તરીકે કરવામાં આવે છે, પરંતુ નિરંજનીની પ્રતિષ્ઠાનો આધાર વિધિવત્ તાલીમ પામેલા તેના સાધુઓની સંખ્યા પર છે — સંસ્કૃત વ્યાકરણમાં, અદ્વૈત વેદાંતમાં અને છ દર્શનોમાં — અને પેઢીઓથી તેણે અખાડા જગતને વહીવટકર્તાઓ અને વાટાઘાટકારો આપ્યા છે.
અખાડાના વરિષ્ઠ મહાનુભાવોએ વારંવાર અખાડા જગતના સર્વોચ્ચ પદો સંભાળ્યાં છે. નિરંજની અખાડાના સચિવ મહંત રવીન્દ્ર પુરી અખિલ ભારતીય અખાડા પરિષદના અધ્યક્ષ (પ્રમુખ) અને હરિદ્વારના મનસા દેવી મંદિર ટ્રસ્ટના વડા તરીકે સેવા આપે છે. આચાર્ય મહામંડલેશ્વર સ્વામી કૈલાશાનંદ ગિરિ અખાડાના આચાર્ય છે અને વર્તમાન કુંભ યુગના સૌથી વધુ જાણીતા સાધુઓમાંના એક છે.
પરિષદ દ્વારા જાહેર કરાયેલી ઉત્તરાખંડના મુખ્યમંત્રી અને તમામ તેર અખાડાઓના આચાર્યોની બેઠકમાં 28 નવેમ્બર 2025ના રોજ હરિદ્વાર 2027નું સ્નાન પંચાંગ નક્કી થયું — આ આયોજન તે અર્ધ કુંભને ચાર અમૃત સ્નાન આપે છે; હરિદ્વારમાં કોઈ અર્ધ કુંભમાં ચાર અમૃત સ્નાન હોય એવું આ પ્રથમ વખત છે.
નિરંજનીની પેશવાઈ અને અમૃત સ્નાનના ક્રમમાં તેનું સ્થાન એ જ પરંપરા અને વાટાઘાટથી નક્કી થાય છે જે દરેક અખાડાનું નિયમન કરે છે. સ્નાનોની વચ્ચે તેની છાવણી મેળાનાં બૌદ્ધિક કેન્દ્રોમાંની એક હોય છે: સવાર-સાંજ પ્રવચન, શાસ્ત્રના મુદ્દાઓ પર ચર્ચા અને માત્ર કુંભમાં જ માન્ય થઈ શકે એવી દીક્ષાઓ તથા નિયુક્તિઓ.
આનંદ અખાડા પરંપરાગત રીતે નિરંજની સાથે જોડાયેલો છે અને તેની સાથે શોભાયાત્રામાં ચાલે છે — મેળામાં સાત શૈવ અખાડાઓને થોડા વ્યવહારુ જૂથોમાં જોડતા અનેક સ્થાયી જોડાણોમાંનું આ એક છે.
યાત્રા આગળ ધપાવો — હવે પછી
સૌથી પ્રાચીન શૈવ પીઠોમાંની એક, જેનું પીઠસ્થાન હરિદ્વારના કનખલમાં છે અને ઋષિ કપિલ તેના દેવતા છે.
વાંચો: મહાનિર્વાણી અખાડા →