સૌથી પ્રાચીન શૈવ ગૃહોમાંનું એક, જે દેવને નહીં પરંતુ ઋષિ — અસ્તિત્વનાં તત્ત્વોની ગણના કરતા સાંખ્ય દર્શનના સ્થાપક કપિલ મુનિને — પોતાના દેવતા માને છે.
મહાનિર્વાણી નામમાં મહા-નિર્વાણનો ભાવ છે — મહાન શમન, અંતિમ મુક્તિ. અખાડાઓમાં તેના પસંદ કરેલા દેવતા અસામાન્ય છે: શિવ નહીં, દત્તાત્રેય નહીં, દેવીનું કોઈ સ્વરૂપ નહીં, પરંતુ ઋષિ કપિલ, જેમને સાંખ્ય દર્શનનો પ્રણેતા માનવામાં આવે છે — પુરુષ અને પ્રકૃતિમાં વાસ્તવિકતાનું વિશ્લેષણ, જે યોગની રૂપરેખા સહિત ભારતીય દર્શનના મોટા ભાગનો પાયો છે.
જે ગૃહ કોઈ દાર્શનિક ઋષિને પોતાના દેવતા માને છે તે પોતાના વિશે એક ભાવ વ્યક્ત કરે છે, અને મહાનિર્વાણીને ઐતિહાસિક રીતે એ જ રીતે સમજવામાં આવ્યો છે: એવો અખાડો જેના કેન્દ્રમાં જે વાસ્તવિક છે અને જે માત્ર દેખાય છે તે વચ્ચેનો વિવેક છે.
હરિદ્વારના દક્ષિણ છેડે કનખલમાં આવેલું અખાડાનું મુખ્ય સ્થાન તેને આ પ્રદેશના સૌથી પ્રાચીન પવિત્ર સ્થળોમાંના એક — દક્ષેશ્વર મહાદેવ — ની બાજુમાં સ્થાન આપે છે. આ સ્થળ દક્ષના યજ્ઞના સ્થાન તરીકે સ્મરણમાં છે, જ્યાં સતીએ દેહત્યાગ કર્યો અને જ્યાં શિવના શોકે પુરાણોની કથાને નવું સ્વરૂપ આપ્યું. ત્યાં અખાડાનું મુખ્ય સ્થાન રાખવું એટલે શૈવ કથાના મૂળબિંદુ પર જ બેસવું.
કનખલથી અખાડો અન્ય કુંભ નગરો — કાશી, નાશિક અને ઉજ્જૈન — માં શાખાઓ જાળવે છે; આ એ પરંપરાગત વ્યવસ્થા છે જેના દ્વારા મેળો જ્યાં જ્યાં ફરી યોજાય છે ત્યાં અખાડો પોતાનું સ્થાન જાળવી રાખે છે.
અટલ અખાડા પરંપરાગત રીતે મહાનિર્વાણી સાથે જોડાયેલો છે અને તેની સાથે શોભાયાત્રામાં ભાગ લે છે, તેથી મેળામાં છાવણીની ફાળવણી અને સ્નાનના ક્રમની બાબતોમાં બંને એક જૂથ તરીકે કાર્ય કરે છે.
દરેક અખાડાની જેમ મહાનિર્વાણીની પેશવાઈમાં પણ શોભાયાત્રાની સૌથી આગળ તેના દેવતાને લઈ જવાય છે — અને દેવને બદલે ઋષિને લઈ જતી પાલખીનું દર્શન એ તેર અખાડાઓ વચ્ચેના સૂક્ષ્મ ભેદોમાંનું એક છે, જેને સજાગ યાત્રી ઓળખતાં શીખી શકે છે.
યાત્રા આગળ ધપાવો — હવે પછી
સાતમાંના સૌથી પ્રાચીન અખાડાઓમાંનો એક, જેનું મુખ્ય સ્થાન કાશીમાં છે, મહાનિર્વાણી સાથે સંલગ્ન છે અને જેના આરાધ્ય દેવ ગણેશ છે.
વાંચો: અટલ અખાડા →