કુશાવર્ત કુંડ

એક નજરે

• નગર — ત્ર્યંબકેશ્વર, નાશિક જિલ્લો, મહારાષ્ટ્ર — નાશિકથી લગભગ 30 km
• નદી — ગોદાવરી — પરંપરા આ કુંડને તેનું ઉદ્ગમસ્થાન માને છે
• પાસે — બાર જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક, ત્ર્યંબકેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ
• અમૃત સ્નાન — શૈવ અખાડાઓ અહીં સ્નાન કરે છે — આગામી સિંહસ્થમાં 12 સપ્ટેમ્બર 2027
• તેની ઉપર — બ્રહ્મગિરિ પર્વત, જ્યાંથી નદી ઊતરે છે એવી માન્યતા છે

જ્યાંથી નદી શરૂ થાય છે એવી માન્યતા છે

ગોદાવરી ત્ર્યંબકેશ્વરની ઉપર આવેલા બ્રહ્મગિરિ પર્વત પર ઉદ્ભવે છે. પર્વતના ઢોળાવ પરથી નીચે આવતી જળધારા અદૃશ્ય થઈ જાય છે, અને પરંપરા માને છે કે તે કુશાવર્તના પથ્થરના કુંડમાં ફરી પ્રગટ થાય છે — તેથી ધાર્મિક વિધિમાં તેને નદીનું સાચું ઉદ્ગમસ્થાન માનવામાં આવે છે.

આ નામ ઋષિ ગૌતમની કથામાંથી આવ્યું છે. કહેવાય છે કે તેમણે નીચે ઊતરતી નદીને કુશ ઘાસના વલયથી એક સ્થાને રોકી હતી — કુશ-આવર્ત, એટલે કુશનું વર્તુળ. આ દીવાલો અને પગથિયાંવાળું નાનું કુંડ છે; અને જેમણે નીચાણવાળા પ્રદેશોમાં ગોદાવરીને દખ્ખણની વિશાળ નદી તરીકે જોઈ છે, તેમના માટે આ કુંડ પાસે ઊભા રહેવું એક અનોખો અનુભવ છે.

ત્ર્યંબકેશ્વર

થોડાં પગલાંના અંતરે ત્ર્યંબકેશ્વર મંદિર આવેલું છે, જે બાર જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક છે — અને તે તેમનામાં વિશિષ્ટ છે, કારણ કે અહીંના લિંગને ત્રણ મુખ છે, જે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવનું એકસાથે પ્રતિનિધિત્વ કરે છે એવી માન્યતા છે.

આ નગર ભારતમાં નારાયણ નાગબલિ, કાલસર્પ શાંતિ અને ત્રિપિંડી શ્રાદ્ધની વિધિઓ માટેનાં મુખ્ય સ્થાનોમાંનું એક પણ છે — આ પિતૃદોષના નિવારણ માટે કરવામાં આવતી વિધિઓ છે. કોઈ પણ મેળાથી અલગ, યાત્રાળુઓ આ વિધિઓ માટે આખું વર્ષ આવે છે.

સિંહસ્થ દરમિયાન

નાશિક-ત્ર્યંબકેશ્વર સિંહસ્થમાં શૈવ અખાડાઓ અહીં કુશાવર્તમાં અમૃત સ્નાન કરે છે, જ્યારે વૈષ્ણવ અખાડાઓ અલગ દિવસે નાશિકના રામકુંડમાં સ્નાન કરે છે. આગામી ચક્રમાં તેનો અર્થ કુશાવર્તમાં 12 સપ્ટેમ્બર 2027 થાય છે, જે રામકુંડમાં વૈષ્ણવોના સ્નાનના બીજા દિવસે છે.

કુંડ પોતે નાનું છે અને નગર ગીચ તથા પર્વતોથી ઘેરાયેલું છે, તેથી સ્નાનના દિવસે ત્ર્યંબકેશ્વર કોઈ પણ કુંભમાં સૌથી કડક રીતે વ્યવસ્થાપિત સ્થળોમાંનું એક હોય છે. અવરજવરનું નિયંત્રણ ઘણા કલાકો અગાઉથી કરવામાં આવે છે, વાહનોને ઘણા દૂર રોકવામાં આવે છે અને ત્યાં સુધી લાંબું ચાલવું પડે છે. તે મુજબ આયોજન કરો અને એ જ દિવસની સવારે આવવાને બદલે આગલા દિવસે પહોંચી જાઓ.