ભારતમાં જળનો સૌથી પ્રસિદ્ધ સંગમ — જ્યાં આછા રંગની ગંગા અને લીલી યમુના તમને દેખાતી રેખામાં સાથે વહે છે, અને માન્યતા છે કે ત્રીજી નદી નીચેથી આવીને તેમની સાથે મળે છે.
ગંગા હિમાલયથી લાવેલા કાંપને કારણે આછા રંગની અને ભારે બની ઉત્તર-પશ્ચિમથી પ્રયાગરાજ પહોંચે છે. યમુના દક્ષિણ-પશ્ચિમથી આવે છે, વધુ ઊંડી, ધીમી અને લીલી છે. જ્યાં તેઓ મળે છે ત્યાં બંને રંગ તરત ભળી જતા નથી — નદીમાં એક સ્પષ્ટ સાંધા જેવી રેખા દેખાય છે, અને નૌકામાંથી તમે તેની આરપાર હાથ મૂકી શકો છો.
પરંપરા અનુસાર, સરસ્વતી ત્યાં નીચેથી અદૃશ્ય રીતે તેમની સાથે મળે છે. તેથી આ સંગમ ત્રિવેણી — ત્રણની વેણી — બને છે. ઋગ્વેદની સરસ્વતી એક મહાન નદી હતી, જે પ્રાચીન કાળમાં સુકાઈ ગઈ; તે રેતીની નીચે હજી અસ્તિત્વ ધરાવે છે કે નહીં, તેનો જળવિજ્ઞાનીઓ અને પરંપરાવાદીઓ અલગ-અલગ જવાબ આપે છે. આ ચર્ચાથી ભક્તિનું તત્ત્વ અખંડ રહે છે: તમને દેખાતી બે નદીઓને ન દેખાતી ત્રીજી નદી પૂર્ણ કરે છે — આ સમગ્ર આધ્યાત્મિક માર્ગનું યોગ્ય પ્રતિબિંબ છે.
હરિદ્વારમાં હર કી પૌડી ખાતે તમે પગથિયાં ઊતરીને પ્રવાહમાં જાઓ છો, તેનાથી વિપરીત સંગમ સ્નાન નદીની મધ્યમાં થાય છે. યાત્રાળુઓને હલેસાંવાળી નૌકામાં કિનારેથી સંગમસ્થળ સુધી લઈ જવામાં આવે છે, જ્યાં છીછરા પાણીમાં લાકડાના મંચ ખૂંટાથી બાંધેલા હોય છે. તમે મંચ પરથી અથવા નૌકામાંથી જ ડૂબકી લગાવો છો.
આથી દિવસની વ્યવહારુ વ્યવસ્થા બદલાય છે. ઘાટની લંબાઈ નહીં, પરંતુ નૌકાઓની ક્ષમતા મર્યાદા નક્કી કરે છે; મોટા સ્નાનના દિવસોમાં નૌકાઓ પરોઢ પહેલાંથી સતત ચાલે છે. મેળા દરમિયાન ભાડાં મેળા પ્રશાસન નક્કી કરીને જાહેર કરે છે; નૌકામાં બેસતાં પહેલાં ભાડું નક્કી કરી લો અને નદીની મધ્યમાં ભાવતાલ ન કરો.
નદીનું તળિયું ધીમે ધીમે ઢળે છે અને સંગમનું પાણી સામાન્ય રીતે શાંત હોય છે — પરંતુ આ નદી છે, માઘમાં પાણી ઠંડું હોય છે, અને દર વર્ષે પ્રશાસન સ્નાનની સીમાઓ પાસે મરજીવાઓ તૈનાત કરે છે. નિશાન કરેલા વિસ્તારમાં જ રહો અને નાવિકની સૂચનાને અંતિમ માનો.
દરેક કુંભ તીર્થમાં વિધિ સમાન છે: પહેલાં સંકલ્પ — આ સ્નાન કોના માટે અને કયા હેતુથી કરો છો તે મનમાં કહો — પછી સૂર્યોદય તરફ મુખ રાખીને ત્રણ ડૂબકી, ત્યાર બાદ પૂર્વજોને જળ અર્પણ કરવાનું તર્પણ અને અંતે દાન.
પ્રયાગરાજનો તર્પણ અને દિવંગતો માટેની વિધિઓ સાથે વિશેષ સંબંધ છે, અને સંગમના પંડાઓ અનેક પેઢીઓ જૂની વંશાવળીની પોથીઓ સાચવે છે. જે પરિવાર અગાઉ અહીં આવ્યો હોય તેને ઘણીવાર પોતાની નોંધ મળી શકે છે.
સાબુ નહીં, શેમ્પૂ નહીં, પ્લાસ્ટિક નહીં. નદીમાં કશું જ ન છોડવું એ નદીને સૌથી વધુ સહાય કરતી અર્પણભાવના છે.
યાત્રા આગળ ધપાવો — હવે પછી
2025નો મહાકુંભ, વાર્ષિક માઘ મેળો, કલ્પવાસનું વ્રત અને આગામી પ્રયાગરાજ મેળો ક્યારે આવશે.
વાંચો: પ્રયાગરાજ કુંભ મેળો →