કુંભ મેળાની સ્થાપના કોઈએ કરી નથી. અત્યંત પ્રાચીન અને આજે પણ જીવંત પરંપરા, સનાતન ધર્મ, પોતાના પંચાંગે દર્શાવેલી ઘડીએ નદીકાંઠે આવે છે, ત્યારે કુંભ થાય છે. આ પાનું એ પરંપરાને સરળ શબ્દોમાં સમજાવે છે અને આગળ ક્યાં વાંચવું તે બતાવે છે.
સનાતન એટલે શાશ્વત, જેનો કોઈ આરંભ નથી. ધર્મ એ વ્યવસ્થા છે જે જગતને ધારણ કરે છે અને એ કર્તવ્ય છે જે જીવનને ધારણ કરે છે. આ બંને શબ્દો મહાભારત અને મનુસ્મૃતિ જેવા પ્રાચીન ગ્રંથોમાં સાથે આવે છે. આ પરંપરાનો કોઈ એક સ્થાપક નથી, કોઈ એક ગ્રંથ નથી, કોઈ એક વડા નથી. તે ઉપદેશો, સાધનાઓ અને પરંપરાઓનો એક પરિવાર છે જે એકબીજાને ઓળખે છે — તેથી જ સાવ જુદા જુદા સંપ્રદાયોના સાધુઓ એક જ સવારે એક જ નદીમાં સ્નાન કરી શકે છે.
રોજની બોલચાલમાં ઘણા લોકો હિંદુ ધર્મ કહે છે. સનાતન ધર્મ એ નામ છે જે આ પરંપરા પોતાને આપે છે, અને કુંભમાં આવેલો દરેક યાત્રી કઈ પરંપરાનો ભાગીદાર છે તે એ જ જણાવે છે.
srisanatan.org પર વધુ વાંચો: સનાતન ધર્મ શું છે?
આ પરંપરા શ્રુતિ પર ટકેલી છે, જે ઋષિઓએ સાંભળી: ચાર વેદ — ઋગ્, યજુર્, સામ અને અથર્વ — તેમનાં બ્રાહ્મણો, આરણ્યકો અને ઉપનિષદો સાથે. આ વૈદિક ધારાને નિગમ કહે છે, અને તેની સાથે સાથે આગમ વહે છે: શૈવ, વૈષ્ણવ અને શાક્ત શાસ્ત્રો, જે મંદિર-પૂજા, મંત્ર, દીક્ષા અને આંતરિક સાધના શીખવે છે. મોટાભાગની જીવંત ઉપાસના બંનેને જોડે છે — યજ્ઞની અગ્નિ પાસે વૈદિક મંત્ર અને ગર્ભગૃહમાં આગમિક પૂજા.
આ જ પાયા પર ઇતિહાસ અને પુરાણો ઊભાં છે. દરેક કુંભયાત્રી જાણે છે તે કથાઓ એમાં જ છે, જેમ કે સમુદ્ર મંથન અને અમૃત કળશની કથા.
srisanatan.org પર વધુ વાંચો: વેદ · આગમ · નિગમ અને આગમ
અખિલ ભારતીય અખાડા પરિષદ તેર અખાડાઓને માન્યતા આપે છે, અને તેઓ મળીને પરંપરાનો વ્યાપ દર્શાવે છે. સાત શૈવ સંન્યાસી અખાડા છે, આદિ શંકરાચાર્યની દશનામી પરંપરામાં. ત્રણ વૈષ્ણવ બૈરાગીઓની અની છે, શ્રીરામના ઉપાસક. બાકીના ત્રણ — બે ઉદાસીન અને એક નિર્મલ — શીખ ગુરુઓ સાથે જોડાયેલી પરંપરાઓ ધારણ કરે છે અને વેદ-ઉપનિષદોનો અભ્યાસ પણ કરે છે.
દેવીની ઉપાસના, એટલે કે શાક્ત ધારા, આ બધામાં વહે છે, અને કુંભ નગરોમાં દેવીનાં પ્રાચીન મંદિરો છે. દેવતા, રીતરિવાજ અને તિથિઓ એક સંપ્રદાયથી બીજામાં જુદાં હોય છે, અને દરેક અખાડો પોતાની પરંપરા પાળે છે. છતાં મોટાં સ્નાનપર્વોના દિવસે તેઓ સૌ ધર્મની એક જ શોભાયાત્રા બનીને જળ તરફ ચાલે છે.
srisanatan.org પર વધુ વાંચો: શૈવ · વૈષ્ણવ · શાક્ત · ગુરુ પરંપરા · સંન્યાસ
તીર્થ એટલે ઘાટ, સામે પાર જવાનું સ્થાન: પૃથ્વી પરનું એવું સ્થળ જ્યાં, પરંપરા કહે છે, બદલાતા જગતમાંથી ન બદલાતા તરફ પાર જવું સહેલું બને છે. પુરાણો કહે છે કે અમૃતનાં ટીપાં આવાં ચાર સ્થાને પડ્યાં — પ્રયાગરાજ, હરિદ્વાર, નાશિક-ત્ર્યંબકેશ્વર અને ઉજ્જૈન — અને ગુરુ, સૂર્ય અને ચંદ્ર એ સ્થાન સાથે જોડાયેલી સ્થિતિમાં આવે ત્યારે કુંભ દરેક સ્થાને પાછો આવે છે.
સ્નાન, એટલે પવિત્ર ડૂબકી, પરંપરાનું સૌથી સરળ અને સૌથી પ્રાચીન કર્મોમાંનું એક છે: પ્રાર્થના, ભગવાનના નામ અને પૂર્વજોના સ્મરણ સાથે લીધેલું જળ. અમૃત સ્નાનના દિવસોમાં અખાડા નિશ્ચિત ક્રમમાં પહેલાં સ્નાન કરે છે, અને તેમની પાછળ યાત્રીઓ.
srisanatan.org પર વધુ વાંચો: મંદિરો અને તીર્થો
આ પરંપરા જીવનને સંસ્કારોથી અંકિત કરે છે — એવી વિધિઓ જે તેને શુદ્ધ અને પવિત્ર કરે છે. શાસ્ત્રીય યાદી સોળ સંસ્કાર ગણાવે છે: ગર્ભાધાન અને બાળકના નામકરણથી, અન્નપ્રાશન, મુંડન, જનોઈ અને લગ્ન થઈને, મૃત્યુ પછીના અંતિમ સંસ્કાર સુધી. ઘણા પરિવારો આમાંનો કોઈ સંસ્કાર તીર્થ પર કરવા આવે છે, જેમ કે બાળકનું મુંડન, અસ્થિ-વિસર્જન કે પિતૃઓનું તર્પણ, અને કુંભ તેનો એક મહાન અવસર છે.
નદી ગૃહસ્થ જીવનથી આગળનું પગલું પણ જુએ છે. સંન્યાસ દીક્ષામાં સાધક પોતાના જ અંતિમ સંસ્કાર કરે છે અને નવું નામ પામે છે, અને શૈવ અખાડાઓની નાગા દીક્ષા પરંપરાથી કુંભમાં જ અપાય છે.
srisanatan.org પર વધુ વાંચો: સોળ સંસ્કારો
આ પરંપરા દરેકને સંસાર છોડવાનું કહેતી નથી. તે માનવજીવનનાં ચાર યોગ્ય લક્ષ્યો બતાવે છે: ધર્મ, સાચું આચરણ; અર્થ, પ્રામાણિકપણે કમાયેલું ધન અને સલામતી; કામ, પ્રેમ અને આનંદ; અને મોક્ષ, મુક્તિ. ધર્મ અર્થ અને કામને માર્ગ બતાવે છે, અને મોક્ષ અંતિમ લક્ષ્ય છે.
કુંભમાં આ ચારે પુરુષાર્થ એક જ સ્થળે મળે છે: આશીર્વાદ લેવા આવેલા પરિવારો, તંબુઓનું નગર ચલાવતા વેપારીઓ અને સેવકો, અને અંતિમ લક્ષ્ય માટે સર્વસ્વ ત્યાગી ચૂકેલા સંન્યાસીઓ. આ સૌ એક જ પરંપરાની અંદર છે.
srisanatan.org પર વધુ વાંચો: ચાર પુરુષાર્થ
સામાન્ય રીતે, હા. હિંદુ ધર્મ પાછળથી બહારથી અપાયેલું નામ છે; સનાતન ધર્મ, એટલે શાશ્વત ધર્મ, એ નામ છે જે આ પરંપરા પોતાને આપે છે, અને તેમાં વૈદિક, શૈવ, વૈષ્ણવ, શાક્ત અને અન્ય માર્ગો સાથે આવે છે.
ના. અમૃત સ્નાનના દિવસોમાં અખાડા પોતાના નિશ્ચિત ક્રમમાં પહેલાં સ્નાન કરે છે, પણ મેળાના દરેક દિવસે નદી દરેક યાત્રી માટે ખુલ્લી છે.
અમૃત કળશ અને સમુદ્ર મંથનની કથા પુરાણોમાં અને મહાભારતમાં આવે છે. સ્નાનની તિથિઓ ગુરુ, સૂર્ય અને ચંદ્રની સ્થિતિથી નક્કી થાય છે, જે પંચાંગમાંથી વાંચવામાં આવે છે.
અમારી સહયોગી સંદર્ભ વેબસાઇટ srisanatan.org વેદ, આગમ, દર્શનો, સંસ્કારો, તહેવારો અને ઘણું બધું સમજાવે છે, અને swarayoga.org આ પરંપરાને સ્વર યોગ પીઠ જે રીતે શીખવે છે તે રીતે રજૂ કરે છે.
આગળ વાંચો — અમારી સહયોગી વેબસાઇટો