प्रवास स्वतः सोपा आहे — चारही शहरे उत्तम प्रकारे जोडलेली आहेत. मात्र स्नानदिनी शेवटचे पाच किलोमीटर लोकांसाठी अडचणीचे ठरतात.
प्रत्येक कुंभनगरीपर्यंत पोहोचणे सोपे असते, पण तिच्यात प्रवेश करणे कठीण असते. प्रमुख स्नानांच्या दिवशी प्रशासन नदीपासून बाहेरच्या दिशेने टप्प्याटप्प्याने वाहनांसाठी प्रवेशमार्ग बंद करते आणि ही बंदी अनेक किलोमीटरपर्यंत असू शकते. आपल्या तिकिटावर काहीही लिहिले असले, तरी शेवटचा टप्पा पायी चालण्याची तयारी ठेवा — अनेकदा तासभर किंवा त्याहून अधिक, पुढे सरकणाऱ्या गर्दीतून आणि कदाचित सामानासह.
याचा व्यावहारिक निष्कर्ष सोपा आहे आणि या पानावरील हेच सर्वांत उपयुक्त वाक्य आहे: ज्या स्नानासाठी आपण आला आहात, त्याच्या किमान एक दिवस आधी पोहोचा आणि प्रतिबंधित क्षेत्राबाहेर नव्हे, तर त्याच्या आत मुक्काम करा. आरक्षण करताना सोयीचे वाटलेले 15 km दूरचे हॉटेल, महत्त्वाच्या सकाळी ये-जा करण्यासाठी चार तासांचा प्रवास ठरते.
रेल्वे प्रत्येक कुंभासाठी मोठ्या संख्येने विशेष मेळा गाड्या चालवते. त्यांची घोषणा मेळ्याच्या काही आठवडे आधी केली जाते आणि प्रत्येक स्नानाच्या आसपास त्यांची संख्या वाढवली जाते. पोहोचण्याचा हा सर्वोत्तम मार्ग आहे, पण या गाड्यांना क्षमतेपेक्षा खूप अधिक मागणी असते.
आरक्षणाची मुदत सुरू होताच शक्य तितक्या लवकर आरक्षण करा. मेळ्यादरम्यान स्थानकांवर गर्दीचे नियमन केले जाते, त्यासाठी प्रतीक्षा क्षेत्रे आणि फलाटावर टप्प्याटप्प्याने प्रवेश असतो; प्रस्थानासाठी नेहमीपेक्षा खूप अधिक वेळ राखून ठेवा आणि सर्वांत लहान मार्गाऐवजी चिन्हांकित मार्गाने जा.
अमृत स्नानाच्या सकाळी रेल्वेने पोहोचून त्याच दिवशी स्नान करण्याचे नियोजन करू नका. मेळ्यादरम्यान रेल्वेगाड्या उशिराने धावणे नेहमीचे असते आणि स्थानकापासून बरेच अंतर पायी चालावे लागते.
चारपैकी तीन शहरांसाठी हवाई संपर्क ही सर्वांत कमकुवत बाजू आहे — हरिद्वारसाठी जॉली ग्रँट, उज्जैनसाठी इंदूर आणि सिंहस्थासाठी मुंबई किंवा नाशिक — त्यामुळे बहुतेक हवाई प्रवासी जवळच्या मोठ्या विमानतळावर उतरून पुढे रस्त्याने किंवा रेल्वेने जातात.
रस्त्याने जाताना चारही शहरे चांगल्या महामार्गांवर आहेत. अडचण पुन्हा शेवटच्या टप्प्यात येते: वाहनतळ प्रतिबंधित क्षेत्राबाहेरील ठरवून दिलेल्या मैदानांवर हलवले जातात आणि तेथून शटल सेवा चालतात. या मैदानांची ठिकाणे प्रत्येक मेळ्यात बदलतात आणि मेळा प्रशासन ती प्रसिद्ध करते; मागील मेळ्याचा नकाशा न वापरता अधिकृत सूचना पाहा.
त्र्यंबकेश्वराविषयी एक विशेष सूचना आवश्यक आहे: ते नाशिकपासून सुमारे 30 km अंतरावर असून तेथे फक्त रस्त्यानेच जाता येते. डोंगरातून जाणारा हा प्रवेशमार्ग स्नानाच्या दिवशी एकाच नियंत्रित मार्गिकेत बदलतो. कुशावर्त येथे स्नान करण्याचा आपला मानस असल्यास त्र्यंबकेश्वरमध्येच मुक्काम करा.
अमृत स्नानासाठी: शक्य असल्यास दोन दिवस आधी, आणि किमान एक दिवस आधी पोहोचा. क्षेत्राच्या आत मुक्काम करा. आदल्या दिवशी उजेडात घाटापर्यंतचा मार्ग चालून पाहा, म्हणजे अंधारातही तो आपल्याला माहीत असेल.
सामान्य पर्व स्नानासाठी: एक दिवस आधी पोहोचणे सोयीचे आहे.
एखाद्या विशिष्ट स्नानाचे उद्दिष्ट न ठेवता शांतपणे भेट द्यायची असल्यास — आणि कुंभ पाहण्याचा हा खरोखरच चांगला मार्ग आहे — स्नानाचे दिवस वगळता मेळ्यातील कोणताही दिवस योग्य आहे; प्रसिद्ध स्नानाच्या सकाळीसाठी आलेल्या बहुतेक लोकांपेक्षा आपल्याला कुंभ अधिक पाहता येईल.
प्रवास सुरू ठेवा — पुढे
आश्रम, धर्मशाळा, तंबूनगरे आणि हॉटेल्स — प्रत्येक ठिकाण प्रत्यक्षात कसे असते आणि किती आधी आरक्षण करावे.
वाचा: कुठे मुक्काम करावा →