जिथे गंगा हिमालय सोडून मैदानात उतरते — आणि जिथे, पुराणे सांगतात, हर की पौडीवरील ब्रह्मकुंडात अमृताचे थेंब पडले. तिच्या तीरावरील पुढील महासमागम मकर संक्रांती 2027 पासून सुरू होतो.
हरिद्वार — हरि-द्वार, म्हणजे परमेश्वराचे दार — हेच ते ठिकाण, जिथे गंगोत्रीपासून देवभूमीच्या पर्वतांतून वाट काढत आलेली गंगा प्रथमच भारताच्या मैदानाला स्पर्श करते. प्राचीनांनी या स्थानाला मायापुरी म्हटले — सात मोक्षपुरींपैकी एक, जिथे मोक्षच लाभतो असे मानले जाते. समुद्रमंथनानंतर गरुड अमृताचा कुंभ घेऊन जात असताना अमृताचे थेंब इथे पडले, त्या कुंडात ज्याला आज हर की पौडीवरील ब्रह्मकुंड म्हणतात — "हरीची पावले" — जिथे घाटाच्या वरच्या भिंतीवर भगवान विष्णूंचे पदचिन्ह प्रतिष्ठित आहे.
गुरु (बृहस्पती) कुंभ राशीत असतो आणि सूर्य मेष राशीत प्रवेश करतो तेव्हा हरिद्वारला कुंभ येतो. दर बारा वर्षांच्या पूर्ण कुंभांच्या मध्ये, सहा वर्षांच्या टप्प्यावर हरिद्वारमध्ये अर्धकुंभ — "अर्धा कुंभ" — देखील होतो, आणि 2021 च्या पूर्ण कुंभानंतर 2027 मध्ये तोच येत आहे. "अर्ध" या शब्दाने त्याचे महत्त्व कमी लेखू नका: तीच गंगा, तोच ब्रह्मकुंड, तेच आखाडे आणि कोट्यवधी भाविक. हरिद्वारच्या इतिहासात प्रथमच राज्य शासनाने शाही स्नानासाठी त्याचे प्राचीन नाव — अमृतस्नान — औपचारिकपणे स्वीकारले आहे.
दशानां तु सहस्राणां गङ्गायां स्नानजं फलम् । तत्फलं कुम्भपर्वे तु एकस्नानेन लभ्यते ॥ गंगेत हजार वेळा स्नान केल्याने जे फळ मिळते, ते कुंभपर्वातील एकाच स्नानाने प्राप्त होते. — कुंभ परंपरेत उद्धृत (स्कंद पुराण परंपरा)
| तारीख · 2027 | प्रसंग | काय घडते |
|---|---|---|
| 14 जानेवारी | मकर संक्रांती शुभारंभ | मेळ्याचा औपचारिक शुभारंभ; सूर्य उत्तरायणात जाताना पहिले महास्नान |
| 6 फेब्रुवारी | मौनी अमावस्या पर्व | अमावास्येला पवित्र मौनात स्नान — अपार आंतरिक सामर्थ्याचा दिवस |
| 11 फेब्रुवारी | वसंत पंचमी पर्व | वसंताचे आगमन; पिवळी वस्त्रे परिधान करून भाविक माता सरस्वतीची आराधना करतात |
| 20 फेब्रुवारी | माघ पौर्णिमा पर्व | माघ पौर्णिमा; महिनाभराच्या कल्पवासाची व्रते पूर्ण होतात |
| 6 मार्च | महाशिवरात्री अमृतस्नान | आखाडे संपूर्ण राजेशाही थाटात हर की पौडीकडे निघतात — नागा साधू पहिल्या अमृतस्नानाचे नेतृत्व करतात |
| 8 मार्च | सोमवती अमावस्या अमृतस्नान | सोमवारी येणारी अमावास्या, म्हणजे शिवाचाच दिवस — एक दुर्मिळ आणि प्रचंड सामर्थ्यशाली योग |
| 14 एप्रिल | मेष संक्रांती · बैसाखी अमृतस्नान | सूर्याचा मेष राशीत प्रवेश — हरिद्वार कुंभाचा मुख्य आस; अमृतस्नानांमधील सर्वात महान |
| 20 एप्रिल | चैत्र पौर्णिमा समारोप | निरोपाचे पौर्णिमा स्नान; मेळा पुन्हा गंगेला अर्पण केला जातो |
प्रत्येक हरिद्वार कुंभाचे हृदय. इथे संध्याकाळची गंगा आरती नदीवर हजारो दिव्यांच्या ज्योती तरंगत सोडते, आणि इथेच अमृत पडले. अमृतस्नानाच्या दिवशी हा घाट आळीपाळीने तेरा आखाड्यांसाठी राखीव असतो; सामान्य भाविक मिरवणुकांच्या आधी व नंतर, किंवा कालव्याकाठच्या शेजारच्या घाटांवर स्नान करतात.
परंपरा मानते की हरिद्वारमधील कुंभस्नान अनेक जन्मांची साचलेली कर्मे विरघळवते, हजार अश्वमेध यज्ञांचे पुण्य देते, आणि — हरिद्वार ही मोक्षपुरी असल्याने — आत्म्याला मोक्षाकडे नेते. शास्त्रापलीकडे जाऊन सांगायचे तर: पाठीशी हिमालय आणि भोवती नामस्मरण करणारे लाखो भाविक, अशा वातावरणात पहाटे बर्फासारख्या थंड गंगेत उभे राहणे हा हृदय कायमचे विशाल करणारा अनुभव आहे. ज्या क्षणी आपली श्रद्धा प्रत्यक्ष अनुभव बनली, तो क्षण म्हणून भाविक नेहमीच कुंभाचे वर्णन करतात.
हरिद्वार अर्धकुंभमेळा 2027 हा 14 जानेवारी ते 20 एप्रिल 2027 दरम्यान होईल; अमृतस्नान (शाही स्नान) 6 मार्च (महाशिवरात्री), 8 मार्च (सोमवती अमावस्या) आणि 14 एप्रिल 2027 (मेष संक्रांती/बैसाखी) रोजी आहेत.
हर की पौडी आणि तिथल्या ब्रह्मकुंडावर, जिथे अमृताचा थेंब पडला — अमृतस्नानाच्या दिवशी आखाडे तिथे प्रथम स्नान करतात, तर लाखो भाविक शेजारच्या गंगाघाटांवर स्नान करतात.
kumbh.guru/join वर मोफत नोंदणी करा — तयारी पुढे सरकेल तसे आपल्याला अमृतस्नानाच्या सूचना, प्रवास व निवासाचे समन्वय आणि अॅपचा प्रवेश मिळेल.
हर की पौडी, गंगेचे घाट, मनसा देवी, स्थानके आणि रुग्णालये — भाविकांसाठीची टीप पाहण्यासाठी कोणत्याही पिनवर टॅप करा.