प्रामाणिक उत्तर जवळजवळ कधीच "प्रसिद्ध दिवशीचा प्रसिद्ध घाट" असे नसते. आपण प्रत्यक्षात ज्यांच्यासोबत प्रवास करत आहात, त्यांच्यासाठी योग्य घाट कसा निवडावा ते येथे दिले आहे.
सर्वांत महत्त्वाच्या दिवशी सर्वाधिक प्रसिद्ध घाटावर स्नान करण्याचा निर्धार करून लोक येतात — अमृत स्नानाच्या सकाळी ब्रह्मकुंडावर किंवा मौनी अमावास्येला संगमाच्या टोकावर. संपूर्ण मेळ्यातील ही एकमेव सर्वांत कठीण परिस्थिती असते आणि बहुतेक कुटुंबांसाठी हा चुकीचा पर्याय असतो.
अमृत स्नानाच्या दिवशी मुख्य घाट तेरा आखाड्यांसाठी पाळीपाळीने राखीव असतो. सामान्य यात्रेकरू मिरवणुकांच्या आधी किंवा त्यांच्या नंतर, पोलिसांच्या कडक मार्गनियंत्रणाखाली, मेळ्यातील सर्वाधिक दाट गर्दीत स्नान करतात. हा अनुभव उत्साहवर्धक असू शकतो. पण ऐंशी वर्षांचे आई-वडील किंवा पाच वर्षांचे मूल सोबत असेल, तर ही योग्य योजना नाही.
परंपरा आपल्याकडून याची अपेक्षा करत नाही. कुंभ स्नानाचे पुण्य पर्वाशी — पवित्र कालखंडाशी — आणि नदीशी जोडलेले आहे. अत्यंत भीषण गर्दी सहन केल्याबद्दल मिळणारे ते बक्षीस नाही.
प्रत्येक कुंभ नगरीत प्रसिद्ध घाटापासून थोड्याच अंतरावर असे घाट आहेत, जिथे तीच नदी वाहते आणि गर्दी मात्र त्याच्या तुलनेत फारच कमी असते.
हरिद्वार — गंगा संपूर्ण शहरातून वाहते. याच कारणामुळे नील धारा आणि गौ घाट यांना कल्पवासी परंपरेने पसंती देतात आणि हर की पौडीच्या उत्तरेला व दक्षिणेला कालव्यालगतचे घाट बहुतेक दिवशी शांत असतात.
प्रयागराज — संगमापर्यंत नौकेने जावे लागते, त्यामुळे नौकेत चढण्याच्या ठिकाणी गर्दी एकवटते. मुख्य नौका-चढण्याच्या ठिकाणापासून दूर काठावर स्नान करणे खूप सोपे असते आणि स्नान नसलेल्या दिवशी नौकेसाठी फारशी वाट पाहावी लागत नाही.
नाशिक — रामकुंडाच्या पलीकडे पंचवटीतून गोदावरीकाठी घाटांची लांब रांग आहे. उज्जैन — 2028 साठी क्षिप्रा नदीकाठचा घाट परिसर राम घाटाच्या बराच पलीकडे मोठ्या प्रमाणात वाढवण्यात आला आहे.
स्नान नसलेल्या दिवशी जा. हा एकच निर्णय सर्वाधिक परिणामकारक ठरतो आणि त्यामुळे इतर सर्व गोष्टी बदलतात.
पहाटे उजाडताच जा. पहाटेपासून सुमारे आठ वाजेपर्यंत घाटांवर गर्दी सर्वांत कमी असते, पोलिसांचे मार्गनियंत्रण सौम्य असते आणि अडथळे अजून दूरपर्यंत लावलेले नसल्याने चालण्याचे अंतरही कमी असते.
नकाशावर विश्वास ठेवण्याऐवजी मेळा नियंत्रण कक्षात वाहन प्रवेशाबद्दल विचारा. स्नानाच्या दिवशी वाहने अनेक किलोमीटर दूर थांबवली जातात; सामान्य दिवशी वाहनाने अनेकदा बरेच जवळ जाता येते आणि हालचालीसाठी मदतीची गरज असणाऱ्यांसाठी पास उपलब्ध असतात.
साखळी आणि उथळ पायऱ्यांचा वापर करा. हरिद्वारमध्ये एप्रिलमध्येही गंगेचा प्रवाह वेगवान आणि पाणी थंड असते; घाटांलगतच्या लोखंडी साखळ्या धरून ठेवण्यासाठीच आहेत आणि अधिक खोल पाण्यात जाण्यात कोणतेही अधिक पुण्य नाही.
खाली उतरण्यापूर्वी भेटण्याचे ठिकाण ठरवा आणि जो कोणी वेगळा पडेल त्याने तिथे परत येऊन थांबायचे, असे निश्चित करा. मेळ्यात फोन नेटवर्कवर प्रचंड ताण असतो आणि नेमकी गरज असताना ते अनेकदा वापरता येत नाही.
नाही — आणि हे स्पष्टपणे सांगणे गरजेचे आहे, कारण ही चिंता खरी असते आणि ती कुटुंबांना असुरक्षित निर्णय घेण्यास भाग पाडते.
शास्त्रानुसार कुंभ स्नानाचे फल पर्वकाळात पवित्र नदीत स्नान करण्याशी जोडलेले आहे. आखाडे ज्या क्रमाने पाण्यात उतरतात, तो त्यांच्या स्वतःच्या परंपरेचा आणि गर्दीच्या व्यवस्थापनाचा विषय आहे. पर्वाच्या दिवशी पहाटे शांत घाटावर संकल्प करून, तीन डुबक्या घेऊन आणि तर्पण करून स्नान करणाऱ्या आजीने परंपरेने सांगितलेले कृत्य पूर्ण केलेले असते. तिला त्याचे कमी दर्जाचे फल मिळालेले नसते.
थकून पोहोचणे, गर्दीत आपल्या कुटुंबापासून चुकामूक होणे किंवा त्या दिवसाच्या परिस्थितीमुळे विधी पूर्णच न करता येणे, यामुळे मात्र यात्रा खऱ्या अर्थाने अपूर्ण राहते.
प्रवास सुरू ठेवा — पुढे
वृद्ध यात्रेकरूंना मेळ्यात घेऊन जाण्यासाठी संपूर्ण योजना — दिवस, वेळ, निवास, वैद्यकीय व्यवस्था आणि काय टाळावे.
वाचा: वृद्ध आई-वडिलांसोबत कुंभला जाणे →