गोदावरीच्या — दक्षिणेच्या गंगेच्या — तीरावर कुंभ दोन ध्रुवांमध्ये वाहतो: नाशिकमधील रामकुंड, जिथे श्रीरामांनी वनवासात स्नान केले, आणि त्र्यंबकेश्वरातील कुशावर्त कुंड, जिथे ज्योतिर्लिंगाच्या चरणांशी नदीचा जन्म होतो.
अमृत आकाशमार्गे नेले जात असताना त्याचे थेंब गोदावरीच्या तीरावर पडले — म्हणूनच त्र्यंबकेश्वराच्या वरील ब्रह्मगिरी पर्वतातून उगम पावणाऱ्या या नदीला दक्षिण गंगा म्हणून पूजिले जाते. इथल्या कुंभाला सिंहस्थ म्हणतात, म्हणजे "सिंहात विराजमान", कारण गुरु (बृहस्पती) सिंह राशीत असतो तेव्हाच तो होतो — एकाच वेळी दोन पवित्र केंद्रांमध्ये विभागलेला हा एकमेव कुंभ आहे.
ही रामाचीही भूमी आहे. गोदावरीकाठच्या पंचवटी वनात श्रीराम, सीतामाता आणि लक्ष्मण यांनी वनवास घालवला; इथेच लक्ष्मणाने शूर्पणखेचे नाक (नासिका — यावरूनच नाशिकला नाव मिळाले) कापले, आणि इथूनच सीतेचे हरण होऊन रामायणाचा महान प्रवास सुरू झाला. रामकुंडात स्नान करणे म्हणजे त्या कथेच्याच जळात उतरणे.
सिंहस्थाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याला दोन स्नानराजधान्या आहेत: वैष्णव आखाडे आपले अमृतस्नान रामकुंड, नाशिक येथे करतात, तर शैव आखाडे कुशावर्त कुंड, त्र्यंबकेश्वर येथे स्नान करतात — बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एकाच्या शेजारी, जिथे त्रिमुखी त्र्यंबकेश्वर एकाच लिंगात ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव सामावून घेतात.
सिंहस्थे च गुरौ ब्रह्मन् गोदावर्यां प्रयत्नतः । स्नानं कुर्यात् प्रयत्नेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ गुरु सिंह राशीत असताना भक्तिभावाने गोदावरीत स्नान करावे — मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो. — गोदावरी माहात्म्यातील सिंहस्थ परंपरा
| दिनांक | कार्यक्रम | कुठे आणि काय |
|---|---|---|
| 31 ऑक्टोबर 2026 | ध्वजारोहण ध्वजारोहण | कुंभाचा ध्वज फडकतो — गोदावरीकाठी सिंहस्थ पर्वाचा औपचारिक प्रारंभ |
| 2 ऑगस्ट 2027 | पहिले अमृतस्नान अमृतस्नान | सिंहस्थातील आखाड्यांचे पहिले शाही अमृतस्नान |
| 31 ऑगस्ट 2027 | मुख्य अमृतस्नान अमृतस्नान | प्रमुख शाही स्नान — नाशिक-त्र्यंबकेश्वर 2027 चा मुख्य पर्वदिन |
| 11 सप्टेंबर 2027 | तिसरे अमृतस्नान — वैष्णव अमृतस्नान | रामकुंड, नाशिक येथे वैष्णव आखाडे |
| 12 सप्टेंबर 2027 | तिसरे अमृतस्नान — शैव अमृतस्नान | कुशावर्त तीर्थ, त्र्यंबकेश्वर येथे शैव आखाडे |
| 24 जुलै 2028 | समापन सांगता | जवळपास 21 महिन्यांच्या पवित्र काळानंतर सिंहस्थ पर्वाची सांगता होते |
जुन्या नाशिकमधील गोदावरीचा मध्यवर्ती घाट, जिथे रामाने आपले वडील दशरथ यांचे श्राद्ध केले असे सांगितले जाते. इथल्या जलाला पितरांना मुक्ती देणारे मानले जाते — अस्थिविसर्जनासाठी भारतभरातून लोक इथे येतात. वैष्णव स्नानाच्या दिवशी हा कुंड भगव्या रंगाचा सागर आणि "जय श्रीराम"च्या जयघोषाने भरून जातो.
अवतरणानंतर ब्रह्मगिरीत लुप्त झालेली गोदावरी कुश गवताच्या शय्येतून जिथे पुन्हा प्रकट होते, तो पायऱ्यांचा कुंड — नदीचे औपचारिक उगमस्थान. प्रत्येक शैव आखाड्याची मिरवणूक जलाच्या या चौकोनी कुंडापर्यंत उतरते. इथे स्नान आणि त्यानंतर त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंगाचे दर्शन, हाच सिंहस्थाचा संपूर्ण विधी.
सिंहस्थ स्नान शास्त्र ज्याला सर्व-पाप-विमोचन म्हणते ते — सर्व साचलेल्या पापांतून मुक्ती — देते, आणि विशेषतः पितरांसाठी विशेष कृपा: पितृकार्यासाठी नाशिकची गोदावरी हे भारतातील सर्वात श्रेष्ठ तीर्थजल आहे. जिवंतांसाठी सिंहस्थ म्हणजे एकाच यात्रेत रामभक्ती आणि शिवभक्तीचा दुर्मिळ संगम — एकाच डुबकीत वनवासाची नदी आणि ज्योतिर्लिंगाचे उगमस्थान.
नाशिक-त्र्यंबकेश्वर सिंहस्थाची सुरुवात 31 ऑक्टोबर 2026 रोजी ध्वजारोहणाने होते; मुख्य अमृतस्नाने 2 ऑगस्ट, 31 ऑगस्ट आणि 11–12 सप्टेंबर 2027 रोजी असून सांगता 24 जुलै 2028 रोजी होईल.
वैष्णव आखाडे नाशिकच्या पंचवटीतील रामकुंडात स्नान करतात; शैव आखाडे गोदावरीच्या उगमस्थानी, त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंगाशेजारच्या कुशावर्त कुंडात स्नान करतात.
स्नानाच्या सूचना, गोदावरी घाट मार्गदर्शन आणि निवास समन्वयासाठी kumbh.guru/join वर मोफत नोंदणी करा.
रामकुंड, कुशावर्त तीर्थ, गोदावरीचे घाट, मंदिरे आणि स्थानके — भाविकांसाठीची टीप पाहण्यासाठी कोणत्याही पिनवर टॅप करा.