कुंभमध्ये अधिस्वीकृती, हवाई चित्रीकरणाची परवानगी आणि शिष्टाचारानुसार हालचालींची व्यवस्था प्रत्यक्षात कशी चालते — आणि तितकेच उपयुक्त म्हणजे, यांपैकी कोणती व्यवस्था शेवटच्या क्षणी करता येत नाही.
कुंभसाठी अधिस्वीकृती प्रत्येक मेळ्यानुसार, यजमान राज्याच्या माहिती आणि जनसंपर्क विभागाकडून जारी केली जाते — हरिद्वारसाठी उत्तराखंड, प्रयागराजसाठी उत्तर प्रदेश, नाशिक-त्र्यंबकेश्वरसाठी महाराष्ट्र, उज्जैनसाठी मध्य प्रदेश — हा विभाग सामान्यतः मेळ्यासाठी स्थापन केलेल्या स्वतंत्र माध्यम कक्षामार्फत आणि मेळा परिसरातील केंद्रीय अधिस्वीकृती कक्षामार्फत काम करतो.
राष्ट्रीय अधिस्वीकृती ओळखपत्र (PIB किंवा राज्याचे ओळखपत्र) उपयोगी ठरते, पण ते एकटे मेळ्याच्या अधिस्वीकृतीची जागा घेऊ शकत नाही, कारण मेळ्याचे पास प्रत्यक्ष प्रवेशावरही नियंत्रण ठेवतात: त्यांची क्षेत्रनिहाय विभागणी केलेली असते आणि स्नानाच्या सकाळी आपण कोणत्या बॅरिकेड लावलेल्या क्षेत्रांत व घाटावरील कोणत्या निरीक्षण स्थळांवर प्रवेश करू शकता, हे त्यांवरून ठरते.
मेळ्याच्या काही महिने आधी अर्ज प्रक्रिया सुरू होते आणि तिची घोषणा राज्याच्या अधिकृत मेळा पोर्टलवर केली जाते. संस्थेचे पत्र, आपली ओळखपत्रे, उपकरणांचा तपशील आणि चमूतील प्रत्येक सदस्याचे नाव सादर करावे लागेल, अशी तयारी ठेवा.
याच बाबतीत अनेक संस्थांची अडचण होते. परदेशी वार्ताहर आणि चित्रीकरण चमू देशांतर्गत प्रसारमाध्यमांपेक्षा वेगळ्या आणि अधिक वेळ घेणाऱ्या श्रेणीत येतात; या प्रक्रियेत माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय तसेच परराष्ट्र मंत्रालय सहभागी असतात आणि — कामाच्या स्वरूपानुसार — पर्यटक व्हिसाऐवजी पत्रकार व्हिसा आवश्यक असतो. पर्यटक व्हिसावर प्रसारणासाठी चित्रीकरण करण्यास परवानगी नाही.
ही प्रक्रिया आठवडे नव्हे, तर अनेक महिने चालते. परदेशी चमूचा 2027 च्या सुरुवातीला हरिद्वार अर्ध कुंभाचे चित्रीकरण करण्याचा विचार असेल, तर कागदपत्रांची प्रक्रिया 2026 मध्येच करावी लागेल.
वेगवेगळ्या मेळ्यांनुसार आणि सरकारांनुसार आवश्यकता बदलतात, त्यामुळे यजमान राज्याच्या मेळा प्राधिकरणाची सध्याची अधिसूचना आणि आपल्या देशातील भारतीय राजनैतिक कार्यालय हेच विश्वासार्ह स्रोत आहेत. इतरांकडून मिळालेली कोणतीही आकडेवारी किंवा कालमर्यादा — येथे दिलेलीसुद्धा — त्या स्रोतांशी पडताळून पाहावी.
आपल्याला उड्डाण करता येणार नाही, असे गृहीत धरा. सुरक्षा आणि गर्दीच्या सुरक्षिततेच्या स्पष्ट कारणांमुळे कुंभ मेळा परिसर संपूर्ण कालावधीसाठी सामान्यतः निर्बंधित किंवा उड्डाण-प्रतिबंधित क्षेत्र म्हणून घोषित केला जातो: लाखो लोकांच्या गर्दीवर मानवरहित विमान निकामी होऊन कोसळल्यास मोठ्या प्रमाणावर जीवितहानी होऊ शकते.
जिथे परवानगी दिली जाते, तिथे ती नागरी विमान वाहतूक नियमांशी समन्वय साधून मेळा पोलीस आणि प्रशासनामार्फत दिली जाते; ती विशिष्ट चालक, विमान, वेळेची मर्यादा आणि क्षेत्रापुरती असते आणि सामान्यतः अधिस्वीकृत प्रसारकांनाच मिळते. प्रशासन स्वतः देखरेखीसाठी ड्रोन उडवते; त्यांना प्रसारमाध्यमांच्या परवानगीप्राप्त उड्डाणांशी एकरूप समजणे ही नेहमी होणारी आणि महागात पडणारी चूक आहे.
मेळ्यात परवानगीशिवाय उड्डाण केल्यास विमान जप्त केले जाते आणि कायदेशीर कारवाई होते. यासाठी कोणतीही अनौपचारिक व्यवस्था नाही.
प्रत्येक मेळ्यात मेळा परिसरात माध्यम केंद्र चालवले जाते; तेथे कार्यस्थळ, संपर्क सुविधा, प्रशासनाच्या नियोजित माहितीपर बैठका आणि मोठ्या मेळ्यांमध्ये प्रमुख घाटांचे सामायिक व्हिडिओ फीड उपलब्ध असते.
मुख्य घाटांभोवती OB व्हॅन, सॅटेलाइट अपलिंक वाहने आणि कॅमेरा मंच यांच्यासाठी जागा मेळा प्रशासनाकडून आधीच वाटप केल्या जातात; त्या त्या दिवशी निवडता येत नाहीत. आधी जारी केलेला वाहन पास नसल्यास स्नानाच्या सकाळी निर्बंधित क्षेत्रात वाहनांची हालचाल करणे प्रत्यक्षात अशक्य असते आणि वाटप झालेल्या जागा आदल्या रात्रीच ताब्यात घेतल्या जातात.
अमृत स्नानासाठी असे गृहीत धरून नियोजन करावे: मध्यरात्रीपूर्वी नियोजित ठिकाणी पोहोचावे आणि मिरवणुका पूर्णपणे निघून जाईपर्यंत तेथेच थांबावे.
कुंभमधील प्रोटोकॉलनुसार होणाऱ्या हालचालींचे नियोजन यजमान राज्याचे प्रोटोकॉल अधिकारी, मेला प्रशासन आणि पोलीस मिळून करतात; यासाठीच्या विनंत्या थेट मंदिरे किंवा आखाड्यांकडे न करता योग्य शासकीय माध्यमातून केल्या जातात.
एक गोष्ट स्पष्टपणे सांगणे आवश्यक आहे: अमृत स्नानाच्या सकाळी आखाड्यांच्या हालचालींना प्राधान्य असते आणि प्रोटोकॉल भेटीसाठी प्रशासन आखाड्याची मिरवणूक थांबवणार नाही. त्यामुळे कुंभमधील व्हीआयपी कार्यक्रम साधारणपणे स्नानाच्या वेळांच्या आधी किंवा नंतर नियोजित केले जातात.
संबंधित मंदिरांमध्ये दर्शनासाठी — उज्जैन येथील महाकालेश्वर, त्र्यंबकेश्वर, तसेच हरिद्वार येथील मनसा देवी आणि चंडी देवी — प्रोटोकॉल दर्शनाची व्यवस्था संबंधित मंदिर न्यासामार्फत केली जाते; विशेषतः महाकालेश्वर येथील भस्म आरतीसाठी पदाचा विचार न करता खूप आधी आरक्षण करणे आवश्यक असते.
प्रवास सुरू ठेवा — पुढे
विमानतळ, जवळची रेल्वे स्थानके, रस्त्याने पोहोचण्याचे मार्ग आणि शेवटच्या पाच किलोमीटरमध्ये लागू असलेले वाहन निर्बंध.
वाचा: कुंभला कसे पोहोचावे →