अनेक वयोवृद्ध यात्रेकरूंसाठी ही आयुष्यातील सर्वांत महत्त्वाची यात्रा असते आणि अनेकदा त्यांनी तिची अनेक दशके वाट पाहिलेली असते. ही यात्रा व्यवस्थित करता येते — पण प्रसिद्ध दिवशी, प्रसिद्ध घाटावर ती जवळजवळ कधीच शक्य होत नाही.
इतर प्रत्येक निर्णय या निर्णयावर अवलंबून असतो. अमृत स्नानाच्या सकाळी मुख्य घाट तेरा आखाड्यांसाठी राखीव असतो; सामान्य यात्रेकरूंना त्याआधी किंवा नंतर अत्यंत नियंत्रित मार्गांमधून स्नान करावे लागते, गर्दी परमोच्च असते आणि घाटापर्यंत चालण्याचे अंतर सर्वांत जास्त असते. अशक्त यात्रेकरूसाठी हा योग्य दिवस नाही आणि कितीही नियोजन केले तरी हे वास्तव बदलत नाही.
पर्व स्नानाचा दिवस किंवा मेला कालावधीतील एखादा सामान्य दिवस आपल्याला तीच नदी, तेच पर्व आणि तोच मेला अनुभवू देतो — आणि अडचणी तुलनेने फारच कमी असतात. उदाहरणार्थ, हरिद्वार 2027 मध्ये चार अमृत स्नान 6 आणि 8 मार्च तसेच 14 आणि 20 एप्रिल रोजी आहेत; इतर सहा स्नानाचे दिवस आणि त्यांच्या दरम्यानचा प्रत्येक सामान्य दिवस यापेक्षा खूपच सुलभ आहे.
घाटावर पहाटे उजाडताच पोहोचा. पहाटेपासून सुमारे आठ वाजेपर्यंत गर्दी सर्वांत कमी असते, अडथळे बाहेरच्या बाजूला सरकवलेले नसतात आणि चालायचे अंतर सर्वांत कमी असते. सकाळच्या मध्यापर्यंत या तिन्ही गोष्टी बदलतात.
दिवसाचा कार्यक्रम छोटा ठेवा. एक घाट, एक स्नान आणि इच्छा असेल तर एक मंदिर — आणि संध्याकाळपूर्वी विश्रांतीसाठी निवासस्थानी परत या. स्नानाच्या दिवशीच मनसा देवी, चंडी देवी आणि संध्याकाळची आरती उरकण्याचा प्रयत्न केला, तर यात्रा कष्टदायक प्रसंग बनते.
आदल्या दिवशी उजेडात, आई-वडिलांना न घेता, त्या मार्गावरून चालून पाहा; म्हणजे पायऱ्या, साखळ्या, स्वच्छतागृहे आणि वैद्यकीय छावणी नेमकी कुठे आहे हे तुम्हाला समजेल.
प्रतिबंधित क्षेत्राच्या आत आणि शक्य तितक्या पाण्याजवळ निवास आरक्षित करा. या एका निर्णयामुळे सर्वांत लांब पायपीट आणि दिवसातील सर्वांत कठीण भाग टळतो.
हालचालीसाठी मदतीची गरज असलेल्या व्यक्तीच्या वाहनप्रवेशाबाबत मेळा नियंत्रण कक्षाशी आधीच संपर्क साधा. प्रवेशपत्रे आणि वाहनातून उतरवण्याची व्यवस्था उपलब्ध असते; ती प्रत्येक मेळ्यानुसार वेगळी असते आणि तिची माहिती त्याच सकाळी मिळवण्याची गोष्ट नाही. मागील मेळ्याच्या वर्णनावर — या पृष्ठावरील वर्णनासह — अवलंबून राहू नका.
व्हीलचेअरच्या बाबतीत वास्तववादी राहा. वाळू, तरंगते पूल, तात्पुरते उतार आणि दाट गर्दी यांतून व्हीलचेअर नेणे कठीण असते आणि काही ठिकाणी अशक्यही असते. दोन बळकट व्यक्तींना उचलता येईल अशी मजबूत घडीची खुर्ची जड विद्युतचलित खुर्चीपेक्षा अधिक उपयोगी ठरते. घाटावर कमी उंचीच्या पायऱ्या असलेल्या भागाबद्दल विचारा; बहुतेक मुख्य घाटांवर असा एक भाग असतो आणि पोलीस तो दाखवतील.
मेळ्यातील वैद्यकीय छावण्या विनामूल्य, अनेक, पुरेसे कर्मचारी असलेल्या आणि खरोखरच चांगल्या असतात. गरज भासण्यापूर्वीच, पहिल्या दिवशी तुमच्या घाटाजवळची आणि निवासस्थानाजवळची छावणी शोधून ठेवा.
संपूर्ण यात्रेसाठी आणि काही अतिरिक्त दिवसांसाठी लागणारी सर्व नियमित औषधे त्यांच्या मूळ वेष्टनात, औषधपत्राच्या प्रतीसह बाळगा. हृदयाची औषधे, इनहेलर आणि इन्सुलिन खाली ठेवली जाऊ शकणाऱ्या पिशवीत न ठेवता स्वतःजवळ ठेवा.
आई-वडिलांना स्थानिक भाषेतील एक कार्ड द्या; त्यावर त्यांचे नाव, तुमचा दूरध्वनी क्रमांक आणि निवासस्थानाचे नाव व विभाग लिहा. मेळ्याच्या गर्दीत मोबाइल नेटवर्क बंद पडू शकते; कार्ड मात्र उपयोगी पडते.
पाण्याकडे उतरण्यापूर्वी घाटावर भेटण्याची एक जागा ठरवा आणि जो कोणी सोबतच्यांपासून वेगळा पडेल त्याने तिथे जाऊन थांबायचे, असे ठरवा. याच नियमामुळे लोक सर्वांत लवकर पुन्हा एकत्र येतात.
शांत दिवशी, कमी प्रसिद्ध घाटावर, अखाड्यांची मिरवणूक नसताना केलेले स्नान कदाचित कमी फलदायी ठरेल, अशी चिंता वृद्ध यात्रेकरूंना अनेकदा वाटते. तसे नाही आणि परंपराही तसे शिकवत नाही.
शास्त्रानुसार कुंभ स्नानाचे फळ पर्वाच्या काळात पवित्र नदीत स्नान केल्याने मिळते. अखाड्यांचा क्रम ही अखाड्यांची स्वतःची परंपरा आहे आणि आजच्या काळात गर्दीचे नियोजन करण्याची गरजही आहे. पर्वाच्या दिवशी पहाटे शांत घाटावर संकल्प करून, तीन डुबक्या घेऊन, पूर्वजांसाठी तर्पण करून आणि त्यानंतर दान करणाऱ्या मातेने हा विधी पूर्णपणे केला आहे.
अतिशय थकवा, भीती, सोबतच्यांपासून ताटातूट किंवा पाण्यापर्यंत पोहोचताच न येणे यांमुळेच प्रत्यक्षात यात्रेला बाधा येते.
प्रवास सुरू ठेवा — पुढे
प्रत्येक कुंभ नगरीतील तुलनेने शांत घाट आणि तुमच्या कुटुंबाला योग्य घाट कसा निवडावा.
वाचा: कोणता घाट →