କ୍ଷିପ୍ରା ନଦୀ ତଟରେ ମହାକାଳଙ୍କ ନିଜ ନଗରୀରେ — ଅବନ୍ତିକା, କାଳର ପ୍ରାଚୀନ ପୀଠ, ଯେଉଁଠାରେ ଅମୃତ ବିନ୍ଦୁ ପଡ଼ିଥିଲା ଏବଂ ଯେଉଁଠାକୁ ଗୁରୁ ସିଂହ ରାଶିରେ ଆସିଲେ ପ୍ରତି ବାର ବର୍ଷରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଆହ୍ୱାନ ପାଏ।
ଉଜ୍ଜୟିନୀ — "ଯେ ଗୌରବରେ ବିଜୟୀ ହୁଏ" — ବିଶ୍ୱର ସର୍ବପ୍ରାଚୀନ ନିରନ୍ତର ପବିତ୍ର ନଗରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ। ପ୍ରାଚୀନମାନେ ଭାରତୀୟ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନର ମୂଳ ମଧ୍ୟରେଖା ଉଜ୍ଜୟିନୀ ଦେଇ ଅଙ୍କନ କରିଥିଲେ: ଏଠାରେ ବରାହମିହିର ଆକାଶର ଗଣନା କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଏଠାରେ ମହାକାଳର ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ମହାକାଳେଶ୍ୱର ଦକ୍ଷିଣମୁଖୀ ଭାବେ ବିରାଜମାନ — ବାରଟି ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରୁ ଏକମାତ୍ର ଦକ୍ଷିଣାମୁଖୀ। ଯେତେବେଳେ କ୍ଷିପ୍ରା ତଟରେ ଅମୃତର ଏକ ବିନ୍ଦୁ ପଡ଼ିଲା, ଅବନ୍ତିକା — ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ସାତ ମୋକ୍ଷ-ପୁରୀ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ — କୁମ୍ଭର ନଗରୀ ହୋଇଗଲା।
ଉଜ୍ଜୟିନୀ କୁମ୍ଭକୁ ସିଂହସ୍ଥ କୁହାଯାଏ କାରଣ ଏହା ସେତେବେଳେ ଆସେ ଯେତେବେଳେ ଗୁରୁ (ବୃହସ୍ପତି) ସିଂହ ରାଶିରେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଷ ରାଶିରେ ଥାଆନ୍ତି — ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାର ଯାହା ବାର ବର୍ଷରେ ଥରେ ଖୋଲେ। ଉଜ୍ଜୟିନୀର ପରମ୍ପରା ନିଜର ବିଶେଷ ମହିମା ଯୋଡ଼େ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବ ଦିନରେ ନଗରୀର ରାଜା ସ୍ୱୟଂ ମହାକାଳ; ଆଜି ମଧ୍ୟ କୌଣସି ପାର୍ଥିବ ଶାସକ ଉଜ୍ଜୟିନୀରେ ରାତି କାଟନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ଏଠାରେ କାଳର ଅଧିପତି ହିଁ ଶାସନ କରନ୍ତି।
अवन्तिकायां विहितावतारं मुक्तिप्रदानाय च सज्जनानाम् । अकालमृत्योः परिरक्षणार्थं वन्दे महाकालमहासुरेशम् ॥ (ଅବନ୍ତିକାୟାଂ ବିହିତାବତାରଂ ମୁକ୍ତିପ୍ରଦାନାୟ ଚ ସଜ୍ଜନାନାମ୍ । ଅକାଲମୃତ୍ୟୋଃ ପରିରକ୍ଷଣାର୍ଥଂ ବନ୍ଦେ ମହାକାଲମହାସୁରେଶମ୍ ॥) ମୁଁ ଅବନ୍ତିକାର ମହାକାଳଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ, ଯେ ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଓ ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁରୁ ରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିବା ପାଇଁ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। — ଦ୍ୱାଦଶ ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ସ୍ତୋତ୍ରମ୍
| ତାରିଖ · 2028 | ଆୟୋଜନ | ମୁଖ୍ୟ ବିବରଣୀ |
|---|---|---|
| 27 ମାର୍ଚ୍ଚ | ସିଂହସ୍ଥ ଆରମ୍ଭ ଶୁଭାରମ୍ଭ ସ୍ନାନ | କ୍ଷିପ୍ରା ଘାଟରେ ମେଳା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ — ଚୈତ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା କାଳର ସ୍ନାନ |
| 9 ଏପ୍ରିଲ | ପ୍ରଥମ ଶାହୀ ସ୍ନାନ ଶାହୀ / ଅମୃତ ସ୍ନାନ | ଅଖାଡ଼ାମାନଙ୍କର ନାଗା ସାଧୁମାନେ କ୍ଷିପ୍ରା ଆଡ଼କୁ ପ୍ରଥମ ମହାନ ଶୋଭାଯାତ୍ରାର ନେତୃତ୍ୱ ନିଅନ୍ତି |
| 23 ଏପ୍ରିଲ | ଦ୍ୱିତୀୟ ଶାହୀ ସ୍ନାନ ଶାହୀ / ଅମୃତ ସ୍ନାନ | ସିଂହସ୍ଥର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଶାହୀ ସ୍ନାନ |
| 8 ମେ | ତୃତୀୟ ଶାହୀ ସ୍ନାନ ଶାହୀ / ଅମୃତ ସ୍ନାନ | ମେଳାର ସମାପ୍ତି ପର୍ବରେ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ଶାହୀ ସ୍ନାନ |
| 27 ମେ | ସମାପନ ସମାପ୍ତି | କ୍ଷିପ୍ରା ତଟରେ ଦୁଇ ମାସର ପବିତ୍ର କାଳ ସମାପ୍ତ ହୁଏ |
ସିଂହସ୍ଥର ପ୍ରମୁଖ ସ୍ନାନ ଘାଟ, ପୁରୁଣା ନଗରୀର ଠିକ୍ ତଳେ। ଶାହୀ ସ୍ନାନ ଦିନମାନଙ୍କରେ ଅଖାଡ଼ାମାନେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଅବତରଣ କରନ୍ତି — ପ୍ରଥମେ ଶୈବ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ତା'ପରେ ବୈଷ୍ଣବ ବୈରାଗୀ, ତା'ପରେ ଉଦାସୀନ ଓ ନିର୍ମଳ ପନ୍ଥ — ଏବଂ ଘାଟରେ ଜନସମୁଦ୍ର ଅମୃତ-ଚାର୍ଜ ହୋଇଥିବା ନଦୀରେ ନିଜ ପାଳି ଅପେକ୍ଷାରେ ଥାଏ।
ମହାକାଳଙ୍କ ଦର୍ଶନ ବିନା ଉଜ୍ଜୟିନୀର କୌଣସି ସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ। ଊଷାପୂର୍ବର ଭସ୍ମ ଆରତି — ଦକ୍ଷିଣମୁଖୀ ଲିଙ୍ଗକୁ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମର ଅର୍ପଣ — ଏହି ନଗରୀର ଗଭୀରତମ ଅନୁଷ୍ଠାନ; ମେଳା ସମୟରେ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ପାସ୍ ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ବୁକିଂ କରନ୍ତୁ।
ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣର ଅବନ୍ତିକା-ଖଣ୍ଡ କହେ ଯେ କ୍ଷିପ୍ରାରେ ସିଂହସ୍ଥ ସ୍ନାନ ଅଗଣିତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରେ ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ ମୃତ୍ୟୁଭୟରୁ ମୁକ୍ତ କରେ — କାଳର ଅଧିପତିଙ୍କ ନଗରୀରେ ଏହା ସର୍ବଥା ଉପଯୁକ୍ତ। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ସର୍ବୋପରି କାଳ-ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉଜ୍ଜୟିନୀ ଆସନ୍ତି: କାଳ ସହିତ ନିଜ ସମ୍ପର୍କର ଶୁଦ୍ଧିକରଣ — ଅତୀତର କର୍ମ, ବର୍ତ୍ତମାନର ବାଧା (କ୍ଷିପ୍ରା ଘାଟରେ ଗ୍ରହ-ଦୋଷ ଶାନ୍ତି ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପରମ୍ପରା) ଏବଂ ଆଗାମୀ ସମୟକୁ ନିର୍ଭୟରେ ସାମ୍ନା କରିବା।
ଉଜ୍ଜୟିନୀ ସିଂହସ୍ଥ କ୍ଷିପ୍ରା ନଦୀ ତଟରେ 27 ମାର୍ଚ୍ଚରୁ 27 ମେ 2028 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିବ, ଏବଂ ଶାହୀ ସ୍ନାନ 9 ଏପ୍ରିଲ, 23 ଏପ୍ରିଲ ଓ 8 ମେ 2028 ରେ ହେବ।
କାରଣ ଏହା ସେତେବେଳେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ଗୁରୁ (ବୃହସ୍ପତି) ସିଂହ ରାଶିରେ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଷ ରାଶିରେ ଥାଆନ୍ତି — ସେହି ଯୋଗରେ ହିଁ କ୍ଷିପ୍ରା ତଟରେ ଅମୃତ ବିନ୍ଦୁ ପଡ଼ିଥିଲା।
ରାମ ଘାଟରେ କ୍ଷିପ୍ରା ସ୍ନାନ ଏବଂ ମହାକାଳେଶ୍ୱର ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗଙ୍କ ଦର୍ଶନ — ଯଦି ପାସ୍ ଉପଲବ୍ଧ ଥାଏ ତେବେ ଊଷାପୂର୍ବର ଭସ୍ମ ଆରତି ସହିତ।
କ୍ଷିପ୍ରା ତଟରେ ରାମ ଘାଟ, ମହାକାଳେଶ୍ୱର, ଷ୍ଟେସନ ଓ ହସ୍ପିଟାଲ — ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କ ଟିପ୍ପଣୀ ପାଇଁ ଯେକୌଣସି ପିନ୍ ଉପରେ ଟ୍ୟାପ୍ କରନ୍ତୁ।