ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗା ଯମୁନା ସହିତ ମିଶିଛି ଏବଂ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ସରସ୍ୱତୀ ତଳୁ ଆସି ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଛନ୍ତି। ଚାରିଟି କୁମ୍ଭ ନଗରୀ ମଧ୍ୟରୁ ଏହାକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ତୀର୍ଥରାଜ — ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳର ରାଜା — ବୋଲି କହିଛି।
ପ୍ରୟାଗରାଜରେ ସବୁକିଛି ଜଳର ଗୋଟିଏ ବିନ୍ଦୁକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଘୂରେ। ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମରୁ ଆସନ୍ତି, ହିମାଳୟର ପଙ୍କରେ ଫିକା ଓ ଭାରୀ। ଯମୁନା ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମରୁ ଆସନ୍ତି, ଅଧିକ ଗଭୀର, ଅଧିକ ସବୁଜ ଓ ଅଧିକ ମନ୍ଥର। ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ମିଳନ୍ତି, ଦୁଇ ରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ରେଖାଟି ନୌକାରୁ ଦେଖାଯାଏ — ନଦୀରେ ଏକ ସିଲେଇ ଯାହା ଉପରେ ଆପଣ ହାତ ରଖିପାରିବେ।
ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ସେଠାରେ ଏକ ତୃତୀୟ ନଦୀ ସେମାନଙ୍କ ସହ ମିଶନ୍ତି: ସରସ୍ୱତୀ, ଯିଏ ତଳୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି। ଋଗ୍ବେଦର ସରସ୍ୱତୀ ଏକ ମହାନଦୀ ଥିଲେ, ଯିଏ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଶୁଖି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ, ଏବଂ ସଙ୍ଗମକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପାଇଁ ସେ ଏଠାରେ ଉପରକୁ ଆସନ୍ତି ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ ହିଁ ଏହି ମିଳନକୁ ତ୍ରିବେଣୀ — ତିନିର ବେଣୀ — କରେ। ଜଳବିଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ଯିଏ ଯାହା ଭାବୁ, ଭକ୍ତିର ତର୍କ ସଠିକ୍: ଦୃଶ୍ୟ ଦୁଇଟି ଏକ ତୃତୀୟ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି ଯାହାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ହୁଏ, ଯାହା ସମଗ୍ର ପରମ୍ପରାର ଏକ ଯଥାର୍ଥ ବର୍ଣ୍ଣନା।
ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କରିବା ପ୍ରୟାଗରାଜ କୁମ୍ଭର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବିଧି। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ନୌକାରେ ମିଳନ ବିନ୍ଦୁକୁ ନିଆଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଗଭୀର ଜଳରେ କାଠ ମଞ୍ଚ ଖୁଣ୍ଟରେ ବନ୍ଧା ହୋଇଥାଏ, ଏବଂ ସେମାନେ କୂଳରେ ନୁହେଁ, ସେଠାରେ ବୁଡ଼ ପକାନ୍ତି।
ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରୟାଗରାଜକୁ ତୀର୍ଥରାଜ, ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ରାଜା କହନ୍ତି। ପ୍ରୟାଗ ନାମର ଅର୍ଥ ଯଜ୍ଞର ସ୍ଥାନ — ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏଠାରେ ପ୍ରଥମ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଅଭିଲେଖ ଯେତେ ଦିନରୁ ଅଛି ସେତେ ଦିନରୁ ଏହି ନଗର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ଛିଡ଼ା ହୋଇଛି। ଦୁର୍ଗ ଭିତରର ଅମର ବରଗଛ, ଏହାର ଅକ୍ଷୟବଟ, ଅନେକ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅବଧ୍ୟ ବୃକ୍ଷ ଭାବେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ହୋଇଛି।
ଚାରି କୁମ୍ଭ ନଗର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରୟାଗରାଜ ବହୁ ବ୍ୟବଧାନରେ ସର୍ବବୃହତ୍ ମେଳାଗୁଡ଼ିକ ଆୟୋଜନ କରେ, ଏବଂ ଏହା ହିଁ ଏକମାତ୍ର ନଗର ଯାହା ମହାକୁମ୍ଭ ପାଏ — ସେହି ସମାଗମ ଯାହା ବାର ବର୍ଷର ବାରଟି ଚକ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ ଏବଂ ପ୍ରାୟ 144 ବର୍ଷରେ ଥରେ ଆସେ।
13 ଜାନୁଆରୀରୁ 26 ଫେବୃଆରୀ 2025 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୟାଗରାଜ ଏକ ମହାକୁମ୍ଭ ଆୟୋଜନ କଲା, ଏବଂ 660 ନିୟୁତରୁ ଅଧିକ ଲୋକ ଆସିଲେ। କେହି ପ୍ରୟୋଗ କରିପାରିଥିବା ଯେକୌଣସି ମାପରେ, ଏହା ଲିଖିତ ଇତିହାସରେ ମାନବର ସର୍ବବୃହତ୍ ସମାଗମ ଥିଲା — ବାଲୁକା ଉପରେ ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ନଗରୀ, ନିଜସ୍ୱ ସଡ଼କ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଗ୍ରିଡ୍, ହସ୍ପିଟାଲ, ପୋଲିସ ଜିଲ୍ଲା ଓ ଡାକ ସଂକେତ ସହିତ, ଛଅ ସପ୍ତାହ ପାଇଁ ନିର୍ମିତ ଏବଂ ତା'ପରେ ନଦୀକୁ ଫେରାଇ ଦିଆଗଲା।
ଆଜି ଜୀବିତ କେହି ପ୍ରୟାଗରାଜରେ ଆଉ ଏକ ମହାକୁମ୍ଭ ଦେଖିବେ ନାହିଁ। ଏହା କୌଣସି ବିଜ୍ଞାପନ ବାକ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ଗଣିତ। ପରବର୍ତ୍ତୀଟି ପ୍ରାୟ 2169 ବର୍ଷରେ ପଡ଼ିବ।
କୁମ୍ଭ ନଗରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରୟାଗରାଜ ଅସାଧାରଣ, କାରଣ ଏହା ଦୁଇ ସମାଗମ ମଧ୍ୟରେ ବାର ବର୍ଷ ଅପେକ୍ଷା କରେ ନାହିଁ। ପ୍ରତି ବର୍ଷ, ମାଘ ଚାନ୍ଦ୍ର ମାସ (ଜାନୁଆରୀ–ଫେବୃଆରୀ) ଭିତରେ, ସେହି ବାଲୁକା ଉପରେ ମାଘ ମେଳା ଆୟୋଜିତ ହୁଏ — ଏକ ଛୋଟ ମେଳା, କିନ୍ତୁ ସେହି ରୂପ, ସେହି ତମ୍ବୁ ନଗରୀ ଓ ସେହି ଅଖାଡ଼ା ଶିବିର ସହିତ।
ମାଘ ମେଳା ହେଉଛି କଳ୍ପବାସର ଋତୁ। ଜଣେ କଳ୍ପବାସୀ ପୂରା ମାସ ସଙ୍ଗମରେ ରହିବାର ବ୍ରତ ନିଅନ୍ତି: ତମ୍ବୁ ତଳେ ଭୂମିରେ ଶୋଇବା, ଥଣ୍ଡା ନଦୀରେ ଦିନକୁ ତିନି ଥର ସ୍ନାନ କରିବା, ଗୋଟିଏ ସରଳ ଭୋଜନ କରିବା, ଏବଂ ଦିନଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାର୍ଥନା, ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ବିତାଇବା। ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଏହି ବ୍ରତ ଲଗାତାର ବାର ବର୍ଷ ପାଳନ କରାଯାଏ, ଏବଂ କଳ୍ପବାସୀ ଶିବିରଗୁଡ଼ିକ — ଶାନ୍ତ, ବୟସ୍କ, ଘରୋଇ, ଅଖାଡ଼ା ଶୋଭାଯାତ୍ରାଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ — ପ୍ରୟାଗରାଜର ସେହି ଅଂଶ ଯାହା ଜଣେ ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ଦର୍ଶକଙ୍କୁ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଫଳ ଦିଏ।
ଯଦି ଆପଣ କୁମ୍ଭର ଫଟୋ ଉଠାଇବା ଅପେକ୍ଷା ଏହାକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ତେବେ ଏକ ସାଧାରଣ ମାଘ ମେଳାରେ କଳ୍ପବାସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ସପ୍ତାହ ଆପଣଙ୍କୁ ଅମୃତ ସ୍ନାନର ଭିଡ଼ରେ ଗୋଟିଏ ଦିନ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଶିଖାଇବ।
ଚାରି ନଗର ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜସ୍ୱ ଗ୍ରହ-ସ୍ଥିତି ରହିଛି, ଏବଂ ପ୍ରୟାଗରାଜର ହେଉଛି ବୃଷଭ ରାଶିରେ ଗୁରୁ (ବୃହସ୍ପତି) ସହିତ ମକର ରାଶିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ବୃହସ୍ପତି ରାଶିଚକ୍ର ଥରେ ପରିକ୍ରମା କରିବାକୁ ପ୍ରାୟ ବାର ବର୍ଷ ନେଉଥିବାରୁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନଗରର କୁମ୍ଭ ପ୍ରାୟ ବାର ବର୍ଷର ଛନ୍ଦରେ ଫେରେ — ଏବଂ ଅର୍ଦ୍ଧ କୁମ୍ଭ, ଅଧା-କୁମ୍ଭ, ସେହି ଚକ୍ରର ମଧ୍ୟବିନ୍ଦୁରେ ପଡ଼େ।
ଏହି କାରଣରୁ ସୁବିଧା ପାଇଁ କୁମ୍ଭକୁ ଘୁଞ୍ଚାଯାଇ ପାରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଏହାର ତାରିଖଗୁଡ଼ିକ ବଛାଯାଏ ନାହିଁ, ଗଣନା କରାଯାଏ।
ମାଘ ମେଳା ପ୍ରତି ବର୍ଷ ମାଘ ମାସରେ ସଙ୍ଗମକୁ ଫେରେ। ପ୍ରୟାଗରାଜରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅର୍ଦ୍ଧ କୁମ୍ଭ 2025 ମହାକୁମ୍ଭର ଛଅ ବର୍ଷ ପରେ 2031ରେ ଆଶା କରାଯାଉଛି, ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁମ୍ଭ ପ୍ରାୟ 2037ରେ। ସଠିକ୍ ତାରିଖ ତିଥି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମେଳାର ନିକଟରେ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ ସରକାର ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ବିଜ୍ଞପ୍ତି ହେବା ମାତ୍ରେ ଆମେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶ କରୁ।
ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଭାରତରେ ଯେକୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ କୁମ୍ଭ ହେଉଛି ହରିଦ୍ୱାର ଅର୍ଦ୍ଧ କୁମ୍ଭ, 14 ଜାନୁଆରୀରୁ 20 ଏପ୍ରିଲ 2027 — ଦଶଟି ସ୍ନାନ ଦିବସ, ଯେଉଁଥିରୁ ଚାରୋଟି ଅମୃତ ସ୍ନାନ, ଚାରୋଟି ଅମୃତ ସ୍ନାନ ବହନ କରୁଥିବା ହରିଦ୍ୱାରର ପ୍ରଥମ ଅର୍ଦ୍ଧ କୁମ୍ଭ।
ଯାତ୍ରା ଜାରି ରଖନ୍ତୁ — ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗ
ପ୍ରୟାଗରାଜ, ହରିଦ୍ୱାର, ନାସିକ-ତ୍ର୍ୟମ୍ବକେଶ୍ୱର ଓ ଉଜ୍ଜୟିନୀ: ଯେଉଁ ଚାରି ସ୍ଥାନରେ ଅମୃତର ବିନ୍ଦୁ ପଡ଼ିଥିଲା, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ କ'ଣ ବହନ କରେ।
ପଢ଼ନ୍ତୁ: ଚାରି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ →