ਤੇਰਾਂ ਅਖਾੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਅਤੇ ਕੁੰਭ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਯਾਤਰੀ ਇਸੇ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦੇ ਹਨ: ਭਸਮ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀਆਂ ਨਾਗਾ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਨਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜੂਨਾ — ਜੂਨਾ ਤੋਂ, ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ’ — ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਖਾੜਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੁੰਭ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇਸ਼ਟ-ਦੇਵਤਾ ਭਗਵਾਨ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਹਨ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਮੁਖੀ ਗੁਰੂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਇਕੱਠੇ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਅਵਧੂਤ ਮਾਰਗ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਣ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਦਰਸ਼ ਮੰਨਣਾ ਹੈ: ਉਹ ਭ੍ਰਮਣਸ਼ੀਲ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜਿਸ ਕੋਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਅਖਾੜਾ ਦਸ਼ਨਾਮੀ ਸੰਪਰਦਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ — ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰਯ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਦਸ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨਾਮ — ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੋਰਨਾਂ ਸਮੇਤ ਗਿਰੀ, ਪੁਰੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪਿਛੇਤਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਰਸਮੀ ਨਾਮ, ਸ਼੍ਰੀ ਪੰਚਦਸ਼ਨਾਮ ਜੂਨਾ ਅਖਾੜਾ, ‘ਪੰਚ-ਦਸ਼ਨਾਮ’ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਦਸ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਜੂਨਾ ਨਾਗਾ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਅਖਾੜਾ ਹੈ — ਉਹ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜੋ ਕੇਵਲ ਭਸਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਈ ਸੈਨਾ ਬਣਾਇਆ। ਨਾਗਾ ਸੰਪਰਦਾ ਵਿੱਚ ਦੀਖਿਆ ਕੇਵਲ ਕੁੰਭ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ: ਉਮੀਦਵਾਰ ਦੀਆਂ ਅੰਤਿਮ ਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸ਼ਰਾਧ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਅਖਾੜੇ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਮ੍ਰਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਗਾ ਜੋ ਸੁਆਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਸਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕੋਈ ਸਜਾਵਟ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਧਾਰਿਆ ਉਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਦੇਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਉਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਨਾਗਾ ਦਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਨਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਕੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਜੂਨਾ ਮੇਲਾ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੇਸ਼ਵਾਈ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਉਹ ਸ਼ਾਹੀ ਜਲੂਸ ਜੋ ਅਖਾੜੇ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਮੰਡਲੇਸ਼ਵਰ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਪਰੰਪਰਾ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਨਾਗਾ ਦਲ ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਾਂ ਨਾਲ ਨੱਚਦੇ ਹਨ।
ਹਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਨਾਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਅਖਾੜੇ ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਅਖਾੜਾ ਪਰਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਮੇਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜੂਨਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸਮੁੱਚੇ ਇਕੱਠ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕ ਇੱਕੋ ਘਾਟ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਭੀੜ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
2019 ਤੋਂ ਕਿੰਨਰ ਅਖਾੜਾ — ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਅਖਾੜਾ — ਜੂਨਾ ਦੀ ਸੰਬੰਧਤਾ ਹੇਠ ਜਲੂਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਪਹਿਲੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ।
ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ — ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ
ਸ਼ੈਵ ਅਖਾੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਖਾੜਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਤੀਕੇਯ ਇਸ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ।
ਪੜ੍ਹੋ: ਨਿਰੰਜਨੀ ਅਖਾੜਾ →