ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਦਾ ਮਾਘ ਮੇਲਾ

ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ

• ਕਿੱਥੇ — ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਸੰਗਮ, ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ — ਉਹੀ ਰੇਤ ਜਿੱਥੇ ਕੁੰਭ ਲੱਗਦਾ ਹੈ
• ਕਦੋਂ — ਮਾਘ ਦਾ ਚੰਦਰ ਮਹੀਨਾ — ਲਗਭਗ ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ ਫ਼ਰਵਰੀ, ਹਰ ਸਾਲ
• ਆਰੰਭ — ਪੌਸ਼ ਪੂਰਨਿਮਾ · ਸਮਾਪਤੀ ਮਹਾਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ
• ਸਨਾਨ ਪਰਵ — ਛੇ — ਪੌਸ਼ ਪੂਰਨਿਮਾ, ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਮੌਨੀ ਅਮਾਵਸਿਆ, ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ, ਮਾਘੀ ਪੂਰਨਿਮਾ, ਮਹਾਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ
• ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ — ਕਲਪਵਾਸ — ਰੇਤ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਦਾ ਸੰਕਲਪ
• ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਮਿੰਨੀ ਕੁੰਭ; ਕੁੰਭ ਅਤੇ ਅਰਧ ਕੁੰਭ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਮੇਲਾ ਹੀ ਉਹ ਮੇਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ

ਮਾਘ ਮੇਲਾ ਕੀ ਹੈ

ਕੁੰਭ ਦੇ ਚਾਰ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਨਵਰੀ ਅਤੇ ਫ਼ਰਵਰੀ ਦੌਰਾਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਾਘ ਦੇ ਪੂਰੇ ਚੰਦਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ — ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਯਮੁਨਾ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਰੇਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਇੱਕ ਅਸਥਾਈ ਨਗਰ ਵਜੋਂ ਵਿਉਂਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਨੰਬਰ ਲੱਗੇ ਸੈਕਟਰ, ਪੀਪਿਆਂ ਦੇ ਪੁਲ, ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ, ਬਿਜਲੀ, ਪੁਲਿਸ ਥਾਣੇ, ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਡਾਕਘਰ। ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਦੀ ਮੁੜ ਉਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ "ਮਿੰਨੀ ਕੁੰਭ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ — ਮਾਘ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਮਹਾ ਕੁੰਭ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਮਿਲੀਅਨ ਦੀ ਥਾਂ ਮਿਲੀਅਨਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਵਰਣਨ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਘ ਮੇਲਾ ਸਾਲਾਨਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਹੈ; ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਮੁੜ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ’ਤੇ ਇਹੀ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕੁੰਭ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਭ ਜਾਂ ਅਰਧ ਕੁੰਭ ਦੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਮਾਘ ਮੇਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ — ਉਸ ਸਾਲ ਦਾ ਮਾਘ ਮੇਲਾ ਹੀ ਕੁੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਕੁੰਭ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਲਾਭਕਾਰੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ: ਕੁੰਭ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਗਮ ਨਹੀਂ ਜੋ ਹਰ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸੰਗਮ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਸਾਲਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਹੈ।

ਛੇ ਸਨਾਨ ਪਰਵ

ਮਾਘ ਮੇਲੇ ਦੇ ਛੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨਾਨ ਦਿਵਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿਥੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਆਮ ਕੈਲੰਡਰ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖਾਂ ਹਰ ਸਾਲ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕ੍ਰਮ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ:

1. ਪੌਸ਼ ਪੂਰਨਿਮਾ — ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਜੋ ਪੌਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੇਲਾ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਪਵਾਸੀ ਰੇਤ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸੰਕਲਪ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। 2. ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ — ਸੂਰਜ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮਕਰ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਪਰਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਇੱਕੋ ਪਰਵ ਸੂਰਜੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ ਉਸੇ ਆਮ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 3. ਮੌਨੀ ਅਮਾਵਸਿਆ — ਮਾਘ ਦੀ ਮੱਸਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੌਨ ਰੱਖ ਕੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਮਾਘ ਮੇਲੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਾਨ ਦਿਵਸ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁੰਭ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਇਕੱਠ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ — ਚੜ੍ਹਦੇ ਚੰਦ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਦਿਨ; ਬਸੰਤ ਦੀ ਆਮਦ, ਪੀਲੇ ਵਸਤਰ ਅਤੇ ਮਾਂ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਸ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। 5. ਮਾਘੀ ਪੂਰਨਿਮਾ — ਮਾਘ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ। ਕਲਪਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਸੰਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਸ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੇਤ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 6. ਮਹਾਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ — ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਾਨ ਰਾਤ। ਅੰਤਿਮ ਸਨਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਲਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸਲ ਤਾਰੀਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ: 2026 ਵਿੱਚ ਮੇਲਾ 3 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਪੌਸ਼ ਪੂਰਨਿਮਾ ਤੋਂ 15 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਹਾਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ 14 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, 18 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਮੌਨੀ ਅਮਾਵਸਿਆ, 23 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਅਤੇ 1 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਸੀ।

ਅਗਲੇ ਮਾਘ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖਾਂ ਤਿਥੀ ਤੋਂ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਮੇਲਾ ਅਥਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਨੁਮਾਨ ਛਾਪਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਜਾਰੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ — ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਇੰਜਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੰਚਾਂਗ ਸਾਰੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਨਾਨ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਹੈ।

ਕਲਪਵਾਸ — ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੰਕਲਪ

ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਮਾਘ ਮੇਲਾ ਕਲਪਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਲਪਵਾਸੀ ਪੂਰਾ ਚੰਦਰ ਮਹੀਨਾ ਸੰਗਮ ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ — ਪੌਸ਼ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮਾਘੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ — ਅਤੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਦੇ ਰੱਖੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਲਪ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਯੁਗ ਹੈ: ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਤਾਇਆ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਸਧਾਰਨ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਯੁਗ ਜਿੰਨਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਨਿਯਮ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਨਦੀ ਭਾਵੇਂ ਠੰਢੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰੋ — ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਸੰਝ ਸਮੇਂ। ਘਰ ਦੀਆਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਕੈਨਵਸ ਹੇਠ ਪਰਾਲੀ ਜਾਂ ਪਤਲੀ ਚਟਾਈ ਉੱਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਸੌਵੋ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸਾਤਵਿਕ ਭੋਜਨ — ਮਾਸ, ਅੰਡੇ, ਪਿਆਜ਼ ਜਾਂ ਲਸਣ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਾਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ। ਦਿਨ ਜਪ, ਪੂਜਾ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਧਿਐਨ, ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਸਤਿਸੰਗ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਓ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਜਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੋ। ਸਮਾਪਤੀ ਉੱਤੇ ਦਾਨ ਦਿਓ।

ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਲਗਾਤਾਰ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਲਪਵਾਸੀ ਸ਼ਿਵਿਰਾਂ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇੱਕੋ ਰੇਤਲੇ ਟੁਕੜੇ ਉੱਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਗੁਆਂਢੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੰਬੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੌੜਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਇਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ।

ਸ਼ਿਵਿਰ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ

ਕਲਪਵਾਸੀ ਸ਼ਿਵਿਰ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਅਖਾੜਾ ਸ਼ੋਭਾ-ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵਰਗਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਇਹ ਘਰੇਲੂ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਾਲੀ ਉੱਤੇ ਕੈਨਵਸ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਬੂਟਾ, ਰਸੋਈ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਅੱਗ, ਰੱਸੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਕਦੇ ਕੱਪੜੇ, ਅਤੇ ਕੇਤਲੀ ਗਰਮ ਹੋਣ ਦੌਰਾਨ ਮੰਜੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਜਪ ਕਰਦੀ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ।

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਲਪਵਾਸੀ ਪੂਰਬੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਬਿਸਤਰਾ, ਭਾਂਡੇ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਲੈ ਕੇ ਟਰੈਕਟਰ-ਟਰਾਲੀ ਅਤੇ ਰੇਲਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਇੱਥੇ ਅਖਾੜੇ ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਵੀ ਡੇਰੇ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਗਮ ਦੇ ਪਾਂਡੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੀਆਂ ਵਹੀਆਂ ਸਮੇਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮਾਘ ਮੇਲਾ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਪਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਰੋੜਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕੁੰਭ — ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਮਾਘ ਮੇਲਾ ਜਾਂ ਕੁੰਭ — ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਕੁੰਭ ਜਾਓ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮਾਘ ਮੇਲੇ ਜਾਓ।

ਮਾਘ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਧੱਕੇ ਜਾਣ ਦੇ ਰੇਤ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਜਿੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਾਹ ਮਿਲੇਗੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨਗੇ। ਤੁਸੀਂ ਸੰਗਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਦੋ ਘੰਟੇ ਲਗਾਏ ਬਿਨਾਂ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਰੀਤਾਂ, ਤੰਬੂਆਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਸਭ ਉਹੀ ਹਨ — ਬਸ ਤੁਹਾਡੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਦਾ ਅਪਵਾਦ ਮੌਨੀ ਅਮਾਵਸਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਆਮ ਮਾਘ ਮੇਲੇ ਵਾਲੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕੁੰਭ ਸਨਾਨ ਦੇ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰੀ ਲਈ ਮਾਘ ਮੇਲੇ ਦਾ ਸਨਾਨ ਅਕਸਰ ਵਧੇਰੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਵਾਲੀ ਯਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਸੰਗਮ ਵਿਖੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਭੀੜ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਹ ਪੁੰਨ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ।

ਵਿਹਾਰਕ ਜਾਣਕਾਰੀ

ਠੰਢ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਸਾਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਠੰਢਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਪਮਾਨ ਅਕਸਰ 6–10 °C ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਧੁੰਦ ਛਾਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ — ਫਿਰ ਵੀ ਕਲਪਵਾਸੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਗਰਮ ਕੱਪੜੇ ਲਿਆਓ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤੰਬੂ ਹੇਠ ਬਿਤਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਲਈ।

ਜੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੇਲੇ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੋ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਸੈਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੰਬੂ ਲਾ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਹੈ; ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਰੋਜ਼ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਹੈ। ਹਰ ਰੁੱਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਲੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪੋਰਟਲ ਉੱਤੇ ਬੁਕਿੰਗ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀ ਹੈ।

ਸਨਾਨ ਆਪ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸੰਗਮ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬਣੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਮੰਚਾਂ ਤੱਕ ਜਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਗਮ ਸਨਾਨ ਵੇਲੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਇਸ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਾਡੇ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਸੰਗਮ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਇੱਕ ਦਿਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜਾਓ। ਮਾਘ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸ ਦੀ ਲੈਅ ਵਿੱਚ ਹੈ: ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਨਾਨ, ਸਵੇਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ, ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਧੁੰਦ ਉਤਰਦਿਆਂ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਆਰਤੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਲਗਭਗ ਕੋਈ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।