ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਯਮੁਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਦਿੱਖ ਸਰਸਵਤੀ ਹੇਠੋਂ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਰ ਕੁੰਭ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਉਹ ਨਗਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੀਰਥਰਾਜ — ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ — ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਪਾਣੀ ਦੇ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਫਿੱਕੀ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਗਾਰ ਨਾਲ ਭਾਰੀ। ਯਮੁਨਾ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਵਧੇਰੇ ਡੂੰਘੀ, ਹਰੀ ਅਤੇ ਹੌਲੀ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਸ਼ਤੀ ਤੋਂ ਦੋਹਾਂ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਲਕੀਰ ਦਿਸਦੀ ਹੈ — ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੋੜ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹੋ।
ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਤੀਜੀ ਨਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ: ਸਰਸਵਤੀ, ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਅਦਿੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਰਿਗਵੇਦ ਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਸੀ ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕ ਕੇ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਿ ਉਹ ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ — ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੀ ਗੁੰਦ — ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਲ-ਵਿਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਹੋਵੇ, ਭਗਤੀ ਦਾ ਤਰਕ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ: ਦਿਸਦੀਆਂ ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੀਜੀ ਨਦੀ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੰਨਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਢੁਕਵਾਂ ਵਰਣਨ ਹੈ।
ਸੰਗਮ ਵਿਖੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਕੁੰਭ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰੀਤ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਗਮ ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਦੇ ਮੰਚ ਗੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਢੇ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਥੇ ਡੁਬਕੀਆਂ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪੁਰਾਣ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਨੂੰ ਤੀਰਥਰਾਜ, ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਯੱਗ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ — ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾ ਯੱਗ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਲਿਖਤੀ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਨਗਰ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਇਸ ਦਾ ਅਕਸ਼ੈਵਟ, ਅਮਰ ਬੋਹੜ, ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਰੁੱਖ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਚਾਰ ਕੁੰਭ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮਹਾ ਕੁੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਉਹ ਇਕੱਠ ਜੋ ਬਾਰਾਂ-ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਚੱਕਰ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 144 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
13 ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ 26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2025 ਤੱਕ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਹਾ ਕੁੰਭ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 660 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਆਏ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਮਾਪਦੰਡ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਦਰਜ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇਕੱਠ ਸੀ — ਰੇਤ ਉੱਤੇ ਵਸਿਆ ਇੱਕ ਅਸਥਾਈ ਨਗਰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਬਿਜਲੀ ਗਰਿੱਡ, ਹਸਪਤਾਲ, ਪੁਲਿਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਡਾਕ ਕੋਡ ਸਨ; ਇਹ ਛੇ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਅੱਜ ਜੀਊਂਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਮਹਾ ਕੁੰਭ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇਗਾ। ਇਹ ਕੋਈ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਗੱਲ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਗਣਿਤ ਹੈ। ਅਗਲਾ ਲਗਭਗ 2169 ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ।
ਕੁੰਭ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਹਰ ਸਾਲ, ਚੰਦਰ ਮਹੀਨੇ ਮਾਘ (ਜਨਵਰੀ–ਫ਼ਰਵਰੀ) ਦੌਰਾਨ, ਉਸੇ ਰੇਤ ਉੱਤੇ ਮਾਘ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ — ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਮੇਲਾ, ਪਰ ਉਸੇ ਸਰੂਪ, ਉਸੇ ਤੰਬੂ ਨਗਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਅਖਾੜਾ ਕੈਂਪਾਂ ਨਾਲ।
ਮਾਘ ਮੇਲਾ ਕਲਪਵਾਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਲਪਵਾਸੀ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਸੰਗਮ ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: ਤੰਬੂ ਹੇਠ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਣਾ, ਠੰਢੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ, ਇੱਕ ਸਾਦਾ ਭੋਜਨ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਦਿਨ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਸਤਿਸੰਗ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਣਾ। ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਲਗਾਤਾਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਨਿਭਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਲਪਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਕੈਂਪ — ਸ਼ਾਂਤ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੋਭਾ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ — ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਜੋ ਧੀਰਜਵਾਨ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਨੁਭਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕੁੰਭ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਆਮ ਮਾਘ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਲਪਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਿਤਾਇਆ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਨਾਨ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਇੱਕ ਦਿਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਿਖਾਏਗਾ।
ਚਾਰਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਗ੍ਰਹਿ-ਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਦਾ ਯੋਗ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ (ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ) ਅਤੇ ਮਕਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ੀ ਚੱਕਰ ਦਾ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਕੁੰਭ ਕਰੀਬ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਕਫ਼ੇ ਨਾਲ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ — ਅਤੇ ਅਰਧ ਕੁੰਭ, ਅੱਧਾ ਕੁੰਭ, ਉਸ ਚੱਕਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਲਈ ਕੁੰਭ ਨੂੰ ਸਹੂਲਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖਾਂ ਚੁਣੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਗਣਨਾ ਕਰਕੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਾਘ ਮੇਲਾ ਹਰ ਸਾਲ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸੰਗਮ ਵਿਖੇ ਮੁੜ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਗਲਾ ਅਰਧ ਕੁੰਭ, 2025 ਦੇ ਮਹਾ ਕੁੰਭ ਤੋਂ ਛੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, 2031 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਪੂਰਨ ਕੁੰਭ ਲਗਭਗ 2037 ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਸਹੀ ਤਾਰੀਖਾਂ ਤਿਥੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਹਰ ਮੇਲੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਸੂਚਨਾ ਜਾਰੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਗਲਾ ਕੁੰਭ ਹਰਿਦੁਆਰ ਅਰਧ ਕੁੰਭ, 14 ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ 20 ਅਪ੍ਰੈਲ 2027 ਹੈ — ਸਨਾਨ ਦੇ ਦਸ ਦਿਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਨਾਨ ਹਨ; ਹਰਿਦੁਆਰ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਅਰਧ ਕੁੰਭ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਨਾਨ ਹੋਣਗੇ।
ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ — ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ
ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ, ਹਰਿਦੁਆਰ, ਨਾਸ਼ਿਕ-ਤ੍ਰਿੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਉੱਜੈਨ: ਉਹ ਚਾਰ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਹਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਹੱਤਤਾ।
ਪੜ੍ਹੋ: ਚਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ →