ਤੀਜੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਘਰ — ਜਿੱਥੇ ਸਭਾ-ਹਾਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਇੱਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਾਠ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਭਾ-ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾਓ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ ਮਿਲੇਗੀ — ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ, ਕਾਰਤਿਕੇਯ, ਗਣੇਸ਼ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਕਪਿਲ। ਕਿਸੇ ਨਿਰਮਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾਓ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਿਲੇਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਉਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਨਿਰਮਲਾ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਵੇਦਿਕ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਾਧੂ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵੇਦਾਂ, ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਿੱਖ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਸਤਾਰ ਹੇਠ ਕੇਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਸੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਨਿਰਮਲਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਾਉਂਦਾ — ਅਤੇ ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਪਛਾਣ ਹੈ, ਕੋਈ ਭੁਲੇਖਾ ਨਹੀਂ।
ਅਖਾੜੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 7 ਅਗਸਤ 1862 ਨੂੰ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਧਰਮਧਵਜਾ ਪੰਚਾਇਤੀ ਅਖਾੜਾ ਨਿਰਮਲਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਗੱਦੀ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੇ ਕਨਖਲ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬੱਤੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਪੰਦਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਧੂ ਹਨ।
ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੱਸਣਯੋਗ ਹੈ: ਅਖਾੜਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪਾਬੰਦੀ ਦੇ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੇਵਲ ਰਸਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸਾਰਥਕ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖਾੜੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ।
ਨਿਰਮਲਾ ਨਾਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਨਿਰਮਲ ਜਾਂ ਬੇਦਾਗ਼ — ਅਤੇ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਦਵਤਾ ਉੱਤੇ ਰਿਹਾ ਹੈ: ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸਾਧੂ ਯੋਧਾ ਸੰਪਰਦਾ ਦੀ ਥਾਂ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਸਨ।
ਨਿਰਮਲ, ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਸਮੂਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੀਜੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਾ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਡੇਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦਰਸ਼ਕ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਪਾਠ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਹਨ — ਇਹ ਇਸ ਅਖਾੜੇ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਢੋਲ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਜੂਨਾ ਅਖਾੜੇ ਦੇ ਹਨ।
ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਅਖਾੜਾ ਪਰਿਸ਼ਦ ਨਿਰਮਲ ਅਖਾੜੇ ਨੂੰ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਅਖਾੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਹੋਰ ਹਰ ਮੈਂਬਰ ਵਾਂਗ ਸਨਾਨ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਬਾਰੇ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ — ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ
ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਖਾੜਾ ਕੀ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਪਰਿਵਾਰ, ਪੇਸ਼ਵਾਈ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਨਾਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਅਖਾੜਾ ਪਰਿਸ਼ਦ।
ਪੜ੍ਹੋ: 13 ਅਖਾੜੇ →