ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਲ-ਸੰਗਮ — ਜਿੱਥੇ ਫਿੱਕੇ ਰੰਗ ਦੀ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੀ ਯਮੁਨਾ ਇੱਕ ਦਿਸਦੀ ਲਕੀਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੀਜੀ ਨਦੀ ਹੇਠੋਂ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਗੰਗਾ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੀ ਗਾਰ ਕਾਰਨ ਫਿੱਕੀ ਅਤੇ ਭਾਰੀ। ਯਮੁਨਾ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਵਧੇਰੇ ਡੂੰਘੀ, ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਹਰੀ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਰੰਗ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ-ਮਿਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ — ਨਦੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੀ ਜੋੜ-ਰੇਖਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਤੀ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਇਸ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।
ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਰਸਵਤੀ ਉੱਥੇ ਹੇਠੋਂ ਅਦਿੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਗਮ ਇੱਕ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ — ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਗੁੰਦਵੀਂ ਧਾਰਾ — ਬਣਦਾ ਹੈ। ਰਿਗਵੇਦ ਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਸੀ ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੀ ਉਹ ਰੇਤ ਹੇਠ ਅਜੇ ਵੀ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਜਲ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਦ ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਦਾ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ: ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਇੱਕ ਤੀਜੀ ਅਦਿੱਖ ਨਦੀ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਸਮੁੱਚੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਤਸਵੀਰ ਹੈ।
ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀ ਹਰ ਕੀ ਪੌੜੀ ਦੇ ਉਲਟ, ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਪੌੜੀਆਂ ਉਤਰ ਕੇ ਵਗਦੀ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਸੰਗਮ ਸਨਾਨ ਨਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸੰਗਮ ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਦੇ ਮੰਚ ਗੱਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਮੰਚ ਤੋਂ ਜਾਂ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਡੁਬਕੀਆਂ ਲਾਉਂਦੇ ਹੋ।
ਇਸ ਨਾਲ ਦਿਨ ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਰੂਪ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਾਟ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਾਰਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸਨਾਨ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਕਿਰਾਏ ਮੇਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਵਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਰਾਇਆ ਤੈਅ ਕਰ ਲਵੋ ਅਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਅ-ਤਾਅ ਨਾ ਕਰੋ।
ਨਦੀ ਦਾ ਤਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡੂੰਘਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਗਮ ਦਾ ਪਾਣੀ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ — ਪਰ ਇਹ ਨਦੀ ਹੈ, ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਸਨਾਨ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੋਤਾਖੋਰ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਨਬੱਧ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹੋ ਅਤੇ ਮਲਾਹ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਮੰਨੋ।
ਹਰ ਕੁੰਭ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀ ਇੱਕੋ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਕਲਪ — ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰੋ ਕਿ ਸਨਾਨ ਕਿਸ ਲਈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ — ਫਿਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਡੁਬਕੀਆਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰਪਣ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਨ।
ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਦਾ ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਵਿਛੜੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਬੰਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਗਮ ਦੇ ਪੰਡੇ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਰਜਿਸਟਰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਆਪਣਾ ਰਿਕਾਰਡ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਨਾ ਸਾਬਣ, ਨਾ ਸ਼ੈਂਪੂ, ਨਾ ਪਲਾਸਟਿਕ। ਨਦੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਸਹਾਇਕ ਭੇਟ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ।
ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ — ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ
2025 ਦਾ ਮਹਾ ਕੁੰਭ, ਸਾਲਾਨਾ ਮਾਘ ਮੇਲਾ, ਕਲਪਵਾਸ ਦਾ ਸੰਕਲਪ, ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਮੇਲਾ ਕਦੋਂ ਹੋਵੇਗਾ।
ਪੜ੍ਹੋ: ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਕੁੰਭ ਮੇਲਾ →