ਕੁੰਭ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਜੀਵੰਤ ਪਰੰਪਰਾ, ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ, ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਪੰਚਾਂਗ ਦੀ ਦੱਸੀ ਘੜੀ ਨਦੀ ਕੰਢੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਕੁੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਨਾ ਉਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਰਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰ ਕਿੱਥੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ।
ਸਨਾਤਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਦੀਵੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਆਰੰਭ ਨਹੀਂ। ਧਰਮ ਉਹ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਥੰਮ੍ਹਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਥੰਮ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਮਹਾਭਾਰਤ ਅਤੇ ਮਨੁਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਰਗੇ ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਗ੍ਰੰਥ, ਨਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਮੁਖੀ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ, ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ — ਇਸੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਧੂ ਇੱਕੋ ਸਵੇਰ ਇੱਕੋ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਰੋਜ਼ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਉਹ ਨਾਮ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹਰ ਯਾਤਰੀ ਕਿਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
srisanatan.org ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ: ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ?
ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੁਣੀ: ਚਾਰ ਵੇਦ — ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਅਥਰਵ — ਆਪਣੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਆਰਣਯਕਾਂ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਸਮੇਤ। ਇਸ ਵੈਦਿਕ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਨਿਗਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਗਮ ਵਗਦਾ ਹੈ: ਸ਼ੈਵ, ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਤ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਜੋ ਮੰਦਰ-ਪੂਜਾ, ਮੰਤਰ, ਦੀਖਿਆ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਧਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੀ ਜੀਵੰਤ ਉਪਾਸਨਾ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ — ਯੱਗ ਦੀ ਅਗਨੀ ਕੋਲ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਆਗਮਿਕ ਪੂਜਾ।
ਇਸੇ ਨੀਂਹ ਉੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਹਰ ਕੁੰਭ ਯਾਤਰੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਲਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ।
srisanatan.org ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ: ਵੇਦ · ਆਗਮ · ਨਿਗਮ ਅਤੇ ਆਗਮ
ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਅਖਾੜਾ ਪਰਿਸ਼ਦ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਅਖਾੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮਿਲ ਕੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਤ ਸ਼ੈਵ ਸੰਨਿਆਸੀ ਅਖਾੜੇ ਹਨ, ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੀ ਦਸਨਾਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ। ਤਿੰਨ ਵੈਸ਼ਣਵ ਬੈਰਾਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਨੀ ਹਨ, ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਉਪਾਸਕ। ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ — ਦੋ ਉਦਾਸੀਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿਰਮਲ — ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ-ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਦੇਵੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਭਾਵ ਸ਼ਾਕਤ ਧਾਰਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁੰਭ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮੰਦਰ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ, ਰੀਤਾਂ ਅਤੇ ਤਿਥੀਆਂ ਇੱਕ ਸੰਪਰਦਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਅਖਾੜਾ ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਵੱਡੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਪੁਰਬਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸਭ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਕੋ ਸ਼ੋਭਾ ਯਾਤਰਾ ਬਣ ਕੇ ਜਲ ਵੱਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।
srisanatan.org ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ: ਸ਼ੈਵ · ਵੈਸ਼ਣਵ · ਸ਼ਾਕਤ · ਗੁਰੂ ਪਰੰਪਰਾ · ਸੰਨਿਆਸ
ਤੀਰਥ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਘਾਟ, ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦੀ ਥਾਂ: ਧਰਤੀ ਦਾ ਉਹ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ, ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਬਦਲਦੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਨਾ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਵੱਲ ਪਾਰ ਜਾਣਾ ਸੌਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਅਜਿਹੇ ਚਾਰ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀਆਂ — ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ, ਹਰਿਦੁਆਰ, ਨਾਸਿਕ-ਤ੍ਰਿੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਉੱਜੈਨ — ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਿਸਪਤੀ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਉਸ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕੁੰਭ ਹਰ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ਼ਨਾਨ, ਭਾਵ ਪਵਿੱਤਰ ਡੁਬਕੀ, ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਲ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ: ਅਰਦਾਸ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਲਿਆ ਗਿਆ ਜਲ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਖਾੜੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਾਤਰੀ।
srisanatan.org ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ: ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਤੀਰਥ
ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਬੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ — ਅਜਿਹੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੂਚੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਗਿਣਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਗਰਭਾਧਾਨ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਤੋਂ, ਅੰਨਪ੍ਰਾਸ਼ਨ, ਮੁੰਡਨ, ਜਨੇਊ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਰਾਹੀਂ, ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਤੱਕ। ਬਹੁਤ ਪਰਿਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਸੰਸਕਾਰ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਦਾ ਮੁੰਡਨ, ਅਸਥੀਆਂ ਦਾ ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਜਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ, ਅਤੇ ਕੁੰਭ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਮੌਕਾ ਹੈ।
ਨਦੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦਾ ਕਦਮ ਵੀ ਦੇਖਦੀ ਹੈ। ਸੰਨਿਆਸ ਦੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਾਧਕ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀ ਨਾਗਾ ਦੀਖਿਆ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
srisanatan.org ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ: ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸੰਸਕਾਰ
ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਉਚਿਤ ਟੀਚੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ: ਧਰਮ, ਸਹੀ ਆਚਰਣ; ਅਰਥ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਧਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ; ਕਾਮ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਅਨੰਦ; ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼, ਮੁਕਤੀ। ਧਰਮ ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਅੰਤਿਮ ਟੀਚਾ ਹੈ।
ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ: ਅਸੀਸ ਲੈਣ ਆਏ ਪਰਿਵਾਰ, ਤੰਬੂਆਂ ਦਾ ਨਗਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾਦਾਰ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਟੀਚੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਭ ਇੱਕੋ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਨ।
srisanatan.org ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ: ਚਾਰ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ
ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ, ਹਾਂ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਾਮ ਹੈ; ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ, ਭਾਵ ਸਦੀਵੀ ਧਰਮ, ਉਹ ਨਾਮ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੈਦਿਕ, ਸ਼ੈਵ, ਵੈਸ਼ਣਵ, ਸ਼ਾਕਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਰਗ ਇਕੱਠੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਨਹੀਂ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਖਾੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਲੇ ਦੇ ਹਰ ਦਿਨ ਨਦੀ ਹਰ ਯਾਤਰੀ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹੈ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਲਸ਼ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਦੀ ਕਥਾ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀਆਂ ਤਿਥੀਆਂ ਬ੍ਰਹਿਸਪਤੀ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਤੈਅ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪੰਚਾਂਗ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਾਡੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੰਦਰਭ ਵੈੱਬਸਾਈਟ srisanatan.org ਵੇਦ, ਆਗਮ, ਦਰਸ਼ਨ, ਸੰਸਕਾਰ, ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ swarayoga.org ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹੋ — ਸਾਡੀਆਂ ਸਹਿਯੋਗੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ