यात्रा स्वयं सरला अस्ति — चत्वारि अपि नगराणि सुव्यवस्थितैः मार्गैः सम्बद्धानि सन्ति। स्नानदिवसे अन्तिमः पञ्चकिलोमीटरपरिमितः मार्गः जनानां कृते कठिनः भवति।
प्रत्येकं कुम्भनगरं प्राप्तुं सुकरम्, प्रवेष्टुं तु कठिनम्। महास्नानदिवसेषु प्रशासनं नद्याः आरभ्य बहिर्दिशं क्रमशः वाहनानां प्रवेशमार्गान् पिधत्ते, अयं प्रतिबन्धः च अनेकान् किलोमीटरान् यावत् भवितुम् अर्हति। भवतः प्रवेशपत्रे यत्किमपि लिखितम् अस्तु, अन्तिमं मार्गं पद्भ्यां गन्तुं सज्जः भवतु — प्रायः चलति जनसम्मर्दे सामानसहितः सम्भवतः एकां होरां ततोऽधिकं वा।
व्यावहारिकः निष्कर्षः सरलः, अस्मिन् पृष्ठे सर्वाधिकोपयोगी च वाक्यम् इदम्: यस्य स्नानस्य कृते भवान् आगच्छति तस्मात् न्यूनातिन्यूनम् एकदिनं पूर्वम् आगच्छतु, प्रतिबन्धितक्षेत्रस्य बहिः न, अन्तः एव रात्रिं यापयतु। आरक्षणसमये सुविधाजनकं दृष्टं 15 km दूरस्थं विश्रामगृहं महत्त्वपूर्णे प्रभाते चतुर्होरात्मकम् आगमनगमनं भवति।
रेलविभागः प्रत्येकं कुम्भं प्रति बहुसंख्यकानि विशेष-मेलारेलयानानि चालयति; तेषां घोषणा मेलातः पूर्वसप्ताहेषु भवति, प्रत्येकस्य स्नानदिवसस्य समीपे तेषां संख्या वर्ध्यते। आगमनाय एषः सर्वोत्तमः मार्गः, किन्तु तेषु उपलब्धस्थानात् बहुगुणम् अधिकम् आरक्षणं याच्यते।
आरक्षणकालः यदा आरभ्यते तदा यथाशीघ्रं स्थानम् आरक्षतु। मेलाकाले रेलस्थानकानि अपि जनसम्मर्दनियन्त्रणेन सञ्चाल्यन्ते; तत्र प्रतीक्षाक्षेत्राणि तथा क्रमशः फलकेषु प्रवेशः भवति। प्रस्थानाय सामान्यतः अपेक्षितात् बह्वधिकं समयं ददातु, लघुतममार्गस्य स्थाने चिह्नितमार्गम् अनुसरतु।
अमृतस्नानस्य प्रभाते रेलयानेन आगत्य तस्मिन्नेव दिने स्नातुं योजना न करोतु। मेलाकाले रेलयानानां विलम्बः सामान्यः, रेलस्थानकात् पदमार्गः अपि दीर्घः भविष्यति।
चतुर्षु नगरेषु त्रयाणां कृते वायुमार्गसम्बन्धः सर्वाधिकं दुर्बलः — हरिद्वारस्य कृते जॉली ग्राण्ट्, उज्जयिन्याः कृते इन्दौरः, सिंहस्थस्य कृते मुम्बई अथवा नाशिकः — अतः अधिकांशाः वायुयात्रिणः निकटतमं बृहद्विमानस्थानकं प्रति उड्डीय ततः स्थलमार्गेण अथवा रेलमार्गेण गच्छन्ति।
स्थलमार्गेण चत्वारि अपि नगराणि उत्तमराजमार्गेषु स्थितानि। कठिनता पुनः अन्तिमे प्रवेशमार्गे एव अस्ति: वाहनस्थापनं प्रतिबन्धितक्षेत्रात् बहिः निर्दिष्टस्थलेषु व्यवस्थाप्यते, ततः आवागमनसेवाः चलन्ति। तेषां स्थलानां स्थानानि मेलातः मेलं परिवर्तन्ते, मेला-प्रशासनेन च प्रकाश्यन्ते; गतमेलायाः मानचित्रस्य स्थाने आधिकारिकां सूचनाम् एव उपयुङ्क्ताम्।
त्र्यम्बकेश्वरस्य विषये विशेषा सूचना आवश्यकी: सः नाशिकतः प्रायः 30 km दूरे अस्ति, केवलं स्थलमार्गेण प्राप्यः; तस्य पर्वतीयः प्रवेशमार्गः स्नानदिने एकः नियन्त्रितः मार्गः भवति। यदि भवान् कुशावर्ते स्नातुम् इच्छति तर्हि त्र्यम्बकेश्वरे एव निवसतु।
अमृतस्नानस्य कृते: यदि शक्नोति तर्हि द्विदिनं पूर्वम्, न्यूनातिन्यूनम् एकदिनं पूर्वम् आगच्छतु। क्षेत्रस्य अन्तः रात्रिं यापयतु। पूर्वदिने दिवालोके घाटं प्रति स्वमार्गं पद्भ्यां गच्छतु, येन अन्धकारे अपि तं जानीयात्।
सामान्यस्य पर्वस्नानस्य कृते: एकदिनं पूर्वम् आगमनं सुविधाजनकम्।
कस्यचित् विशिष्टस्नानस्य उद्देशं विना शान्तदर्शनाय — यः कुम्भदर्शनस्य वस्तुतः उत्तमः मार्गः अस्ति — स्नानदिवसान् विहाय मेलायाः कोऽपि दिवसः योग्यः; प्रसिद्धप्रभातस्य कृते आगतेभ्यः अधिकांशेभ्यः जनेभ्यः भवान् मेलायाः अधिकं द्रक्ष्यति।
यात्रां प्रवर्तयतु — अग्रे
आश्रमाः, धर्मशालाः, तम्बूनगराणि, विश्रामगृहाणि च — प्रत्येकं वस्तुतः कीदृशम्, कियत्कालं पूर्वम् आरक्षणीयं च।
पठतु: कुत्र निवसितव्यम् →