कस्मिन् घाटे अहं स्नानं कुर्याम्?

संक्षेपेण

• संक्षिप्तम् उत्तरम् — अमृत स्नानं यस्मिन् दिने नास्ति, तस्मिन् दिने प्रथमप्रकाशे समीपस्थे घाटे स्नानं कुर्वन्तु
• पुण्यम् — अपरिवर्तितम् — शास्त्रं फलं पर्वणा नद्या च सह सम्बध्नाति, न तु घाटस्य प्रसिद्ध्या
• सर्वाधिकम् अनुचितः संयोगः — वृद्धैः मातापितृभिः अथवा लघुबालकैः सह अमृत स्नानस्य प्रभाते मुख्यः घाटः
• सर्वोत्तमः समयः — राजस्नान-दिनं विहाय कस्मिन्नपि पर्व-दिने प्रभातः
• सर्वदा — मिलनस्थानं निश्चितं कुर्वन्तु, बालकस्य बाहौ स्वदूरभाष-सङ्ख्यां लिखन्तु च

यदेकं विषयं अधिकांशाः यात्रिकाः अनुचितं कुर्वन्ति

जनाः महत्तमे दिने सर्वप्रसिद्धे घाटे स्नानं कर्तुं दृढनिश्चयेन आगच्छन्ति — अमृतस्नानस्य प्रभाते ब्रह्मकुण्डे, अथवा मौनी-अमावास्यायां सङ्गमस्य अग्रभागे। समग्रे मेले एषः सर्वाधिकं कठिनः संयोगः, अधिकांशपरिवाराणां कृते च एषः अनुचितः विकल्पः।

अमृतस्नानस्य दिने मुख्यः घाटः त्रयोदशानाम् अखाडानां कृते क्रमेण आरक्षितः भवति। सामान्यतीर्थयात्रिणः शोभायात्राणां पूर्वं वा तासाम् अनन्तरं वा, आरक्षकाणां कठोरमार्गनियन्त्रणस्य अधीनाः, मेले जायमाने अत्यन्तसघने जनसम्मर्दे स्नान्ति। एतत् उत्साहजनकं भवितुम् अर्हति। किन्तु अशीतिवर्षीयेन पित्रा मात्रा वा पञ्चवर्षीयेन बालकेन सह एषा युक्तिसङ्गता योजना नास्ति।

परम्परा भवतः एतत् न अपेक्षते। कुम्भस्नानस्य पुण्यं पर्वणा — पवित्रकालेन — नद्या च सम्बद्धम् अस्ति। घोरतमं जनसम्मर्दं सोढुं दत्तं पारितोषिकं तत् नास्ति।

शान्ततराः घाटाः

प्रत्येकस्मिन् कुम्भनगरे प्रसिद्धघाटात् अल्पपदमार्गदूरे एव अन्ये घाटाः सन्ति, यत्र सैव नदी वहति, जनसम्मर्दश्च अत्यल्पः भवति।

हरिद्वारम् — गङ्गा सम्पूर्णनगरमध्येन वहति। अस्मादेव कारणात् कल्पवासिनः परम्परया नीलधारां तथा गोघाटम् अधिकं रोचयन्ते, हर की पौडी इत्यस्य उत्तरदक्षिणयोः नहरतटे स्थिताः घाटाश्च अधिकांशदिनेषु शान्ताः भवन्ति।

प्रयागराजः — नौकया सङ्गमः प्राप्यते, अतः नौकारोहणस्थलेषु जनसम्मर्दः एकत्र भवति। मुख्यनौकारोहणस्थलात् दूरे तीरे स्नानं बहु सुकरम् अस्ति, अस्नानदिवसेषु च अल्पप्रतीक्षया नौकाः चलन्ति।

नाशिकम् — गोदावर्याः तटे रामकुण्डात् अपि परं पञ्चवतीपर्यन्तं घाटानां दीर्घा पङ्क्तिः अस्ति। उज्जयिनी — 2028 वर्षस्य कृते क्षिप्रायाः तटविस्तारः रामघाटात् बहुदूरं यावत् पर्याप्तं वर्धितः अस्ति।

वृद्धतीर्थयात्रिभ्यः चक्रासन्दप्रयोक्तृभ्यश्च

अस्नानदिने गच्छतु। एषः एव सर्वाधिकः प्रभावी निर्णयः, स च अन्यत् सर्वं परिवर्तयति।

प्रथमप्रकाशे गच्छतु। प्रभातात् प्रायः अष्टवादनपर्यन्तं घाटाः सर्वाधिकं निर्जनाः भवन्ति, आरक्षकाणां मार्गनियन्त्रणं शिथिलतरं भवति, अवरोधाश्च तावत् दूरं न प्रसारिताः भवन्ति, अतः पदमार्गः ह्रस्वतरः भवति।

मानचित्रे विश्वासं कर्तुं स्थाने मेलानियन्त्रणकक्षे वाहनप्रवेशस्य विषये पृच्छतु। स्नानदिवसेषु वाहनानि अनेकयोजनदूरे एव निरुध्यन्ते; सामान्यदिवसेषु प्रायः भवान् बहुसमीपे अवतारयितुं शक्यते, गमनसहायताम् अपेक्षमाणानां कृते प्रवेशपत्राणि च सन्ति।

शृङ्खलां तथा अल्पगभीराणि सोपानानि उपयुङ्क्ताम्। हरिद्वारे गङ्गा एप्रिल्-मासे अपि वेगवती शीता च भवति; घाटेषु लौहशृङ्खलाः आलम्बनार्थमेव सन्ति, अधिकगभीरं गमने किमपि पुण्यं नास्ति।

अधः गमनात् पूर्वम् मिलनस्थानं निश्चितं करोतु, यश्च पृथक् भवेत् स तत्र प्रत्यागत्य प्रतीक्षेत इति सर्वे सम्मतिं कुर्वन्तु। मेले दूरभाषजालानि अत्यन्तं व्यस्तानि भवन्ति, यदा तेषाम् आवश्यकता भवति तदा एव प्रायः अनुपयोगीनि भवन्ति।

सुकरतरः घाटः किं स्नानस्य पुण्यं न्यूनीकरोति?

न — एतत् स्पष्टतया वक्तव्यम्, यतः चिन्ता वास्तविकास्ति, सा च परिवारान् असुरक्षितनिर्णयान् प्रति प्रेरयति।

शास्त्रं कुम्भस्नानस्य फलं पर्वकाले पवित्रनद्यां स्नानेन सह सम्बध्नाति। अखाडाः येन क्रमेण जले प्रविशन्ति, स क्रमः अखाडानां स्वपरम्परायाः जनसम्मर्दव्यवस्थापनस्य च विषयः। या पितामही पर्वदिने प्रभाते शान्ते घाटे सङ्कल्पेन, त्रिभिः निमज्जनैः तर्पणेन च सह स्नानं करोति, सा परम्परया अपेक्षितं कर्म कृतवती। तस्याः फलम् अल्पतरं नास्ति।

वस्तुतः यात्रां न्यूनीकरोति क्लान्तेन आगमनं, जनसम्मर्दे स्वपरिवारस्य वियोगः, अथवा दिवसस्य कठिनतया अनुष्ठानं सर्वथा पूर्णं कर्तुम् अशक्तता।