अनेकेषां वृद्धतीर्थयात्रिणां कृते एषा जीवनस्य एकमात्रा महायात्रा भवति, प्रायशः ते अस्याः कृते दशकानि प्रतीक्षितवन्तः। एषा यात्रा सम्यक् कर्तुं शक्यते — किन्तु प्रसिद्धे दिने प्रसिद्धे घाटे प्रायः कदापि न।
अन्यः प्रत्येकः निर्णयः अस्मादेव अनुसरति। अमृत स्नानस्य प्रातःकाले मुख्यः घाटः त्रयोदशभ्यः अखाडेभ्यः समर्प्यते; सामान्यतीर्थयात्रिणः तस्मात् पूर्वं पश्चाद् वा कठोरमार्गनियन्त्रणस्य मध्ये स्नान्ति, जनसम्मर्दः पराकाष्ठां प्राप्नोति, पदमार्गश्च सर्वाधिकदीर्घः भवति। दुर्बलतीर्थयात्रिणः कृते एतद् अनुचितं दिनम्, योजनायाः कापि मात्रा तत् न परिवर्तयति।
पर्व स्नानस्य दिनं वा मेला-अवधौ सामान्यदिनं वा भवद्भ्यः तामेव नदीं, तदेव पर्व, तमेव मेलां च ददाति — कठिनतायाः केवलम् अल्पांशेन सह। उदाहरणार्थं हरिद्वार 2027 इत्यत्र चत्वारि अमृत स्नानानि 6 तथा 8 मार्च, 14 तथा 20 अप्रैल च सन्ति; अन्यानि षट् स्नानदिनानि तेषां मध्यवर्तीनि सर्वाणि सामान्यदिनानि च बहु सुकराणि सन्ति।
घाटं प्रथमप्रकाशे आगच्छन्तु। प्रभातात् प्रायः 8 वादनपर्यन्तं जनसम्मर्दः न्यूनतमः भवति, अवरोधाः बहिः न प्रसारिताः भवन्ति, पदयात्रा च लघुतमा भवति। पूर्वाह्णमध्यपर्यन्तम् एतत्त्रयं परिवर्तते।
दिनस्य कार्यक्रमं लघुं योजयन्तु। एकः घाटः, एकं स्नानम्, इच्छा चेत् एकं मन्दिरम् — ततः सायंकालात् पूर्वं विश्रामार्थं निवासस्थानं प्रत्यागच्छन्तु। स्नानस्य एव दिने मनसादेवीदर्शनं, चण्डीदेवीदर्शनं, सायंकालीनाम् आरतीं च कर्तुं प्रयत्नः तीर्थयात्रां कष्टपरीक्षां करोति।
पूर्वदिने दिवाप्रकाशे मातापितृभ्यां विना मार्गं पद्भ्यां गच्छन्तु, येन सोपानानि, शृङ्खलाः, शौचालयाः, चिकित्साशिबिरं च कुत्र सन्ति इति सम्यक् जानीयुः।
नियन्त्रितक्षेत्रस्य अन्तः जलस्य यथासम्भवं समीपे निवासं आरक्षन्तु। अयं एकः निर्णयः दीर्घतमां पदयात्रां दिनस्य कठिनतमं भागं च निवारयति।
गमनसाहाय्यम् अपेक्षमाणस्य जनस्य वाहनप्रवेशविषये मेलानियन्त्रणकक्षेण पूर्वमेव सम्पर्कं कुर्वन्तु। प्रवेशपत्राणि वाहनाद् अवतारणव्यवस्थाश्च वस्तुतः सन्ति, किन्तु मेलानुसारं भिद्यन्ते; तासां विषये तस्मिन् प्रभाते एव ज्ञातुं न प्रयतन्ताम्। पूर्वमेलायाः विवरणे — अस्मिन् पृष्ठे अपि — निर्भराः मा भवन्तु।
चक्रासन्दानां विषये यथार्थदर्शिनः भवन्तु। सिकता, प्लवसेतवः, अस्थायी आरोहपथाः, सघनजनसम्मर्दश्च चक्रासन्दाय कठिनाः, केषुचित् स्थानेषु असम्भवाश्च सन्ति। द्वाभ्यां बलिष्ठाभ्यां जनाभ्यां वोढुं शक्यः दृढः संवेष्टनीयः आसन्दः गुरोः विद्युत्चालितचक्रासन्दात् श्रेष्ठतरः भवति। अल्पसोपानयुक्तभागस्य विषये घाटे पृच्छन्तु; अधिकांशेषु मुख्यघाटेषु तादृशः भागः अस्ति, आरक्षिणः तं दर्शयिष्यन्ति।
मेलायाः चिकित्साशिबिराणि निःशुल्कानि, बहूनि, पर्याप्तकर्मचारियुक्तानि, वस्तुतः उत्तमानि च सन्ति। तेषां आवश्यकता भवेत् ततः पूर्वमेव प्रथमदिने स्वघाटस्य निवासस्थानस्य च निकटतमं चिकित्साशिबिरं ज्ञात्वा स्थापयन्तु।
सम्पूर्णयात्रायै तथा कतिपयाधिकदिनानां कृते सर्वाणि नित्यौषधानि मूलवेष्टने, चिकित्सकनिर्देशस्य प्रतिलिप्या सह वहन्तु। हृदयौषधम्, श्वासयन्त्रम्, इन्सुलिनं च स्वशरीरसमीपे धारयन्तु, कुत्रचित् स्थापयितुं शक्यायां स्यूते न।
मातापितृभ्यां स्थानीयभाषायां लिखितं पत्रकं ददतु, यस्मिन् तयोः नाम, भवतां दूरभाषाङ्कः, निवासस्थानस्य नाम क्षेत्रं च लिखितं स्यात्। मेलायाः जनसम्मर्दे सञ्चारजालं निष्फलं भवितुम् अर्हति; पत्रकं तु न।
जलं प्रति अवतरणात् पूर्वं घाटे मिलनस्थानं निश्चितं कुर्वन्तु; यः कोऽपि वियुक्तः भवेत्, सः तत्र गत्वा तिष्ठेत् इति अपि निश्चिन्वन्तु। अयमेव नियमः जनान् शीघ्रतमं पुनर्मेलयति।
वृद्धतीर्थयात्रिणः प्रायः चिन्तयन्ति यत् शान्तदिने, अल्पप्रसिद्धे घाटे, अखाडानां शोभायात्रां विना कृतं स्नानं कथञ्चित् न्यूनफलदं भवति। तत् तथा नास्ति, परम्परा अपि तथा न शिक्षयति।
शास्त्रं कुम्भस्नानस्य फलं पर्वणि पवित्रनद्यां स्नानेन सम्बध्नाति। अखाडानां क्रमः तेषां स्वकीया परम्परा अस्ति, अद्य च जनसम्मर्दव्यवस्थापनस्य आवश्यकता अपि। या माता पर्वदिने प्रभाते शान्ते घाटे सङ्कल्पपूर्वकं त्रिवारं निमज्जनं कृत्वा पितृभ्यः तर्पणं ददाति, अनन्तरं दानं च करोति, सा विधिं सम्पूर्णतया समापितवती।
यात्रायाः वास्तविकं विघ्नं श्रमक्लान्तिः, भयम्, वियोगः, अथवा जलं सर्वथा प्राप्तुम् अशक्यता अस्ति।
यात्रां प्रवर्तयतु — अग्रे
प्रत्येकस्मिन् कुम्भनगरे शान्ततराः घाटाः, स्वकुटुम्बाय उपयुक्तं घाटं कथं चिनुयात् इति च।
पठन्तु: कः घाटः →