যিকোনো মহান মেলাত লাউডস্পীকাৰ আৰু আখাড়াৰ দুৱাৰৰ পৰা আঁতৰি যাওক, শেষৰ খাদ্যৰ দোকানবোৰ পাৰ হৈ, আৰু কোলাহল পাতল হৈ যায় যেতিয়ালৈকে আপুনি নদীখন পুনৰ শুনিব নোৱাৰে। ইয়াত তম্বুবোৰ সৰু আৰু শাৰীত পতা। বাঁহৰ খুঁটাৰ মাজত বন্ধা ৰছীত কাপোৰ ওলমি আছে। এগৰাকী বৃদ্ধাই কেনভাছৰ পৰ্দাৰ বাহিৰত বহি শিলৰ বাটিত কিবা এটা পিহি আছে; এজন মানুহে ভাঁজ কৰা কম্বলত ধৰি ৰখা এখন কিতাপৰ পৰা, বিশেষ কাৰো উদ্দেশ্যে নহয়, ডাঙৰকৈ পঢ়ি আছে। একো হৈ থকা নাই। এওঁলোক কল্পবাসী, আৰু তম্বুৰ এই শান্ত গলিটো সমগ্ৰ মেলাৰ আটাইতকৈ পুৰণি বস্তু — শোভাযাত্ৰাতকৈ পুৰণি, আখাড়াসমূহতকৈয়ো পুৰণি।
কল্পবাস দুটা শব্দেৰে গঠিত। বাস হৈছে বসবাস — ক'ৰবাত বাস কৰা, থকা। কল্প হৈছে সময়ৰ মহাচক্ৰ, ব্ৰহ্মাৰ এটা দিন, গণনাৰ বাহিৰৰ এক যুগ। কল্পবাস পালন কৰাৰ অৰ্থ হ'ল এটা পবিত্ৰ নদীৰ পাৰত এমাহ এনে এক সুনিৰ্দিষ্ট অনুশাসনৰ অধীনত বাস কৰা যে পৰম্পৰাৰ মতে ই সাধাৰণ সাধনাৰ এটা কল্পৰ ফল দিয়ে।
এয়াই প্ৰতিশ্ৰুতি, আৰু ই কেনে ধৰণৰ প্ৰতিশ্ৰুতি সেই বিষয়ে সুনিৰ্দিষ্ট হোৱাটো যোগ্য। পৰম্পৰাই নকয় যে মাহটো যাদুকৰীভাৱে এক যুগলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। ই কয় যে এই তীব্ৰতাত জীয়া এমাহে — সম্পত্তি, আৰাম, খাদ্যৰ বাছনি, গৃহস্থৰ হাজাৰ বিক্ষেপৰ পৰা মুক্ত — এজন ব্যক্তিৰ ওপৰত এনে কাম কৰে যি সাধাৰণ বছৰবোৰে নকৰে। বিনিময় হাৰটো পঞ্জিকাত নাই। ই তীৰ্থযাত্ৰীৰ ভিতৰত আছে।
माघे मासे गमिष्यन्ति गङ्गायमुनसङ्गमम् ।
ब्रह्मलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ Those who go in the month of Magha to the meeting of Ganga and Yamuna go to the world of Brahma, whence returning is hard. — Magha-mahatmya tradition of the Puranas, on Prayaga
কল্পবাসৰ ঘৰ প্ৰয়াগ। পুৰাণৰ মাহাত্ম্য সাহিত্য — পবিত্ৰ স্থানৰ ওপৰত প্ৰশংসা-অধ্যায়, বিশেষকৈ মৎস্য, পদ্ম আৰু স্কন্দ পুৰাণত আৰু মহাভাৰতৰ তীৰ্থযাত্ৰা পৰ্বৰ প্ৰয়াগ অংশত বহন কৰা — সংগমত মাঘ মাহৰ বিষয়ে অসাধাৰণভাৱে জোৰদাৰ। ই কেৱল তাত স্নান কৰিবলৈ পৰামৰ্শ নিদিয়ে। ই থকাৰ বৰ্ণনা দিয়ে: এটা পূৰ্ণিমাৰ পৰা পৰৱৰ্তীটোলৈ, গোটেই চান্দ্ৰ মাহটো বালিত বাস কৰা, আৰু সেই বসবাসকেই সাধনা হিচাপে গণ্য কৰে।
এটা ধৰ্মীয় প্ৰথাৰ বাবে ঐতিহাসিক চিহ্ন অসাধাৰণভাৱে দীঘল। চীনা তীৰ্থযাত্ৰীয়ে ইয়াক লিপিবদ্ধ কৰে: খ্ৰীষ্টীয় সপ্তম শতিকাত ভ্ৰমণ কৰা হিউয়েন সাংই সংগমৰ বালিত অনুষ্ঠিত মহাসমাৱেশ, নদীৰ মিলনত গোট খোৱা ভিৰ, আৰু সম্ৰাট হৰ্ষই তাত নিজৰ ভঁৰাল দান কৰাৰ বৰ্ণনা দিয়ে। ঠাণ্ডা মাহত প্ৰয়াগৰ বালিৰ তম্বু নগৰী ভাৰতীয় ধৰ্মীয় জীৱনৰ আটাইতকৈ অবিচ্ছিন্নভাৱে প্ৰমাণিত প্ৰথাসমূহৰ এটা।
সেয়ে কল্পবাস প্ৰথমে প্ৰয়াগ আৰু বাৰ্ষিক মাঘ মেলাৰ, আৰু কুম্ভ তাত পৰিলে ই নিজৰ বৃহত্তম পৰিসৰ পায়। কিন্তু ব্ৰতটো কোনো একচেটিয়া নহয়। য'তেই নদীৰ পাৰত কুম্ভ গোট খায়, কল্পবাসীসকলে তম্বু পাতে — হৰিদ্বাৰত শান্ত ঘাটৰ পাৰে পাৰে, নাছিকত গোদাৱৰীৰ পাৰত, উজ্জয়িনীত শিপ্ৰাৰ পাৰত — আৰু মেলাৰ মাহটোৰ বাবে একে অনুশাসন পালন কৰে।
পৰম্পৰাই কল্পবাসক নিয়মৰ এটা সমষ্টি হিচাপে প্ৰেৰণ কৰে — সাধাৰণতে একৈশটা বুলি গণনা কৰা, যদিও তালিকাবোৰ পৰম্পৰাৰ পৰা পৰম্পৰালৈ ভিন্ন আৰু কোনো দুটা শিবিৰে সেইবোৰ একেদৰে নকয়। যিটো ভিন্ন নহয় সেয়া ৰূপটো। পাঁচটা কথাই সমগ্ৰ ব্ৰতটো বহন কৰে:
এই পাঁচটাৰ চাৰিওফালে তালিকাবোৰে বিন্যাস যোগ কৰে: প্ৰতিদিনে অবিহনে দান, সাধু আৰু আন তীৰ্থযাত্ৰীৰ সেৱা, শাস্ত্ৰৰ দৈনিক পাঠ বা শ্ৰৱণ, নিৰ্বাচিত মন্ত্ৰৰ জপ, পিতৃপুৰুষলৈ জলৰ অৰ্পণ, নিচাজাতীয় দ্ৰব্য সম্পূৰ্ণৰূপে বৰ্জন, আৰু তম্বুৰ বাহিৰত ৰখা এজোপা তুলসীৰ যত্ন। বহু শিবিৰে এটা সৰু জুই ৰাখে আৰু দৈনিক হোম কৰে। কিছুমান কল্পবাসীয়ে প্ৰতিদিনৰ কিছু অংশৰ বাবে মৌন — নীৰৱতা — পালন কৰে।
নিষেধসমূহ সাধনাসমূহৰ দৰেই শিক্ষাপ্ৰদ। তম্বুৰ পৰা কোনো ব্যৱসায় চলাব নোৱাৰি। দিনত শোৱা নাই। মনোৰঞ্জন নাই। মুক্তভাৱে দিয়া নোহোৱা একো গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰি।
ই আৰম্ভ হয় ৰাতিপুৱা প্ৰায় তিনি বজাত, আন্ধাৰত, ঠাণ্ডাত। শিবিৰটো কথা-বতৰা অবিহনে সাৰ পায়। কল্পবাসীয়ে এখন সলনি কাপোৰ আৰু এটা সৰু পিতলৰ লোটা লৈ পানীলৈ নামি যায়, ডুব মাৰে, এতিয়াও উদয় নোহোৱা সূৰ্য আৰু পিতৃপুৰুষলৈ জল অৰ্পণ কৰে, আৰু পোহৰ নহালৈকে জপত বহিবলৈ তিতাকৈয়ে হিমশীতল বতাহত উভতি আহে।
পূৰ্বাহ্ন পঢ়া আৰু সৎসঙ্গৰ — শিবিৰবোৰে কথা আয়োজন কৰে, ৰামচৰিতমানস বা ভাগৱত এফাল মুকলি তম্বুত ডাঙৰকৈ পঢ়া, যিকোনোৱে বহিবলৈ স্বাগত। দুপৰীয়াৰ স্নান। তাৰ পিছত এসাঁজ আহাৰ, সৰু জুইত লাহে লাহে ৰন্ধা: ভাত বা খিচিৰি, এটা পাচলি, একো জটিল নহয়, আৰু প্ৰথম গাল লোৱাৰ আগতে তাৰ পৰা কিবা এটা দান কৰা।
আবেলিটো সাধাৰণ ধৰণৰ কাম — পানী অনা, কাপোৰ ধোৱা, তম্বুৰ ৰছী টান কৰা, চুবুৰীয়াৰ বৃদ্ধা মাতৃক ঘাটলৈ নমাই নিয়াত সহায় কৰা। গধূলি তৃতীয় স্নান, আৰু চাকিবোৰ। তাৰ পিছত আৰতি, আৰু কথা, আৰু মাটিত সোনকালে শোৱা, কাৰণ তিনি বজা পুনৰ আহে।
সময়সূচী হিচাপে পঢ়িলে ই কঠোৰ যেন লাগে। জীয়াই কল্পবাসীসকলে ইয়াক বিপৰীত হিচাপে বৰ্ণনা কৰে: দিনত প্ৰায় ছয়টা সিদ্ধান্তলৈ হ্ৰাস পোৱা জীৱনৰ স্বস্তি, এনে এটা ঠাইত য'ত কোনেও একো বিক্ৰী কৰা নাই আৰু কোনো কোনো নহয়।
প্ৰতিশ্ৰুতিটো পৰম্পৰাগতভাৱে এমাহৰ বাবে নহয়, বাৰ বছৰ ধাৰাবাহিকভাৱে লোৱা হয় — বাৰটা মেলা, এটাৰ পিছত এটা মাঘ, চক্ৰটো সম্পূৰ্ণ নোহোৱালৈকে। পৰিয়ালে ইয়াক প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি পালন কৰে; এগৰাকী মহিলাই তেওঁৰ শাহুৱেকে পালন কৰা একে বালিৰ অংশলৈ, একে শিবিৰত, ত্ৰিশটা শীতৰ চুবুৰীয়াৰ সৈতে ঘূৰি আহিব পাৰে।
প্ৰথা অনুসৰি ব্ৰতটো নিজৰ গুৰুৰ অনুমতি আৰু আশীৰ্বাদেৰে লোৱা হয়, আৰু প্ৰস্থানৰ আগতে গৃহস্থালী সুব্যৱস্থিত কৰি থোৱা হয় — পৰম্পৰা দৃঢ় যে কল্পবাস কৰ্তব্যৰ পৰা পলায়ন নহয়, আৰু যিয়ে বালিত পুণ্য অৰ্জন কৰিবলৈ নিৰ্ভৰশীলসকলক এৰি যায় তেওঁ ইয়াক সম্পূৰ্ণৰূপে ভুল বুজিছে। ঐতিহাসিকভাৱে ব্ৰতটো জীৱনৰ দ্বিতীয়াৰ্ধৰ সৈতে সবাতোকৈ বেছি জড়িত, গৃহস্থালীৰ দায়িত্ব সম্পন্ন হোৱাৰ পিছত; ব্যৱহাৰিকভাৱে শিবিৰবোৰত সকলো বয়সৰ লোক থাকে, আৰু সদায় আছিল।
বাৰ বছৰ সমাপ্ত হ'লে এটা সমাপ্তি কৃত্য হয়, আৰু কল্পবাসীক শিবিৰত সন্মানিত কৰা হয়। বহুতে কেৱল পুনৰ আৰম্ভ কৰে।
দুয়োটাক পাশাপাশি ৰখাটো যোগ্য, কাৰণ মেলাৰ খ্যাতি প্ৰায় সম্পূৰ্ণৰূপে তাৰ এটাৰ।
নাগা সাধুৱে স্থায়ী আৰু সম্পূৰ্ণৰূপে ত্যাগ কৰিছে। তেওঁ নিজৰ অন্ত্যেষ্টি ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰিছে, তেওঁৰ একো নাই, তেওঁ এটা আখাড়াৰ, আৰু অমৃত স্নানত তেওঁ প্ৰথমে পানীত নামে, ছাই-লেপা, এখন নগৰী ৰখাই দিয়া শোভাযাত্ৰাৰ আগভাগত। কল্পবাসী এজন গৃহস্থ। তেওঁৰ এখন ঘৰ, এটা পৰিয়াল, এটা ব্যৱসায় আৰু এখন উভতি যোৱাৰ টিকট আছে। তেওঁ এমাহৰ বাবে ত্যাগীৰ জীৱন ধাৰ লৈছে, সম্পূৰ্ণ জ্ঞানেৰে যে তেওঁ তাক ঘূৰাই দিব।
পৰম্পৰাই এই দুটাৰ ক্ৰম নিৰ্ধাৰণ নকৰে। ই সেইবোৰক এটা প্ৰশ্নৰ দুটা উত্তৰ হিচাপে পঢ়ে — আৰু ই নীৰৱে লক্ষ্য কৰে যে অধিক কঠিন অনুশাসনটো সেইজনৰ হ'ব পাৰে যিজনে উভতি যাব লাগিব। ত্যাগীয়ে সেতু জ্বলাই দিছে। কল্পবাসীয়ে প্ৰতি বছৰে দুয়োফালে তাৰ ওপৰেৰে খোজ কাঢ়ে, আৰু মাহটোৱে বাকী এঘাৰটাত জীয়াই থাকিব লাগিব।
কুম্ভলৈ অহা বেছিভাগ তীৰ্থযাত্ৰীয়ে এমাহ থাকিব নোৱাৰে। সেয়া একো পালন নকৰাৰ কাৰণ নহয়, আৰু পৰম্পৰাই কেতিয়াও আংশিক পালনক নকল বুলি গণ্য কৰা নাই — ঠিকভাৱে পালন কৰা তিনিদিনৰ ব্ৰত এটা ব্ৰত। ই যিটো গ্ৰহণ নকৰে সেয়া হ'ল ঘোষণা কৰি নীৰৱে শিথিল কৰা এটা পূৰ্ণ ব্ৰত।
হৰিদ্বাৰ অৰ্ধ কুম্ভ 2027ত — 14 জানুৱাৰীৰ পৰা 20 এপ্ৰিল 2027 — কল্পবাসী শিবিৰ হৰ কী পৌড়ীত নহয়, শান্ত গংগাৰ পাৰে পাৰে গোট খায়; নীল ধাৰা আৰু গৌ ঘাট পৰম্পৰাগতভাৱে প্ৰিয় অংশ, সেই একে কাৰণত যিটো সদায় আছিল: সোঁত নিয়ন্ত্ৰণযোগ্য, ভিৰ পাতল, আৰু পানীৰ বাবে যুঁজ নকৰাকৈ দিনে তিনিবাৰ স্নান কৰিব পাৰি। মাঘৰ পূৰ্ণিমা, 20 ফেব্ৰুৱাৰী 2027, সেই দিন যেতিয়া এমহীয়া ব্ৰত পূৰ্ণতা পায়।
নাছিক-ত্ৰ্যম্বকেশ্বৰ সিংহস্থত শিবিৰবোৰে ৰামকুণ্ডৰ বাহিৰে পঞ্চৱটীৰ মাজেৰে গোদাৱৰীৰ ঘাট লয়, আৰু উজ্জয়িনীত ৰাম ঘাটৰ ওপৰ আৰু তলৰ শিপ্ৰাৰ পাৰ। আৰু প্ৰয়াগৰাজত ব্ৰতটো প্ৰতিটো বছৰে মাঘ মেলাত অব্যাহত থাকে, কুম্ভ হওক বা নহওক — যিটো ইয়াক চাবলৈ পৃথিৱীৰ সৰ্বোত্তম ঠাই হৈয়ে আছে, ঠিক এইকাৰণে যে কোনো ভিৰ চাবলৈ অহা নাই।