য'ত গংগাই যমুনাক লগ পায় আৰু, পৰম্পৰাৰ মতে, অদৃশ্য সৰস্বতীয়ে তলৰ পৰা তেওঁলোকৰ সৈতে মিলিত হয়। চাৰিখন কুম্ভ নগৰীৰ ভিতৰত এইখনকে শাস্ত্ৰই তীৰ্থৰাজ বোলে — সকলো তীৰ্থস্থানৰ ৰজা।
প্ৰয়াগৰাজত সকলো পানীৰ এটা বিন্দুক কেন্দ্ৰ কৰি ঘূৰে। গংগা উত্তৰ-পশ্চিমৰ পৰা আহে, শেঁতা আৰু হিমালয়ৰ পলসেৰে গধুৰ। যমুনা দক্ষিণ-পশ্চিমৰ পৰা আহে, গভীৰ আৰু সেউজীয়া আৰু মন্থৰ। য'ত তেওঁলোক মিলিত হয়, দুটা ৰঙৰ মাজৰ ৰেখা নাৱৰ পৰা দেখা যায় — নদীৰ এটা সীৱনী যাৰ ওপৰেৰে আপুনি হাত দিব পাৰে।
পৰম্পৰাই কয় যে তৃতীয় এখন নদীয়ে তাত তেওঁলোকৰ সৈতে মিলিত হয়: সৰস্বতী, তলৰ পৰা অদৃশ্যভাৱে বৈ। ঋগ্বেদৰ সৰস্বতী প্ৰাচীন কালত শুকাই অদৃশ্য হোৱা এখন মহানদী আছিল, আৰু সংগম সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ ই ইয়াত ওলাই আহে বুলি বিশ্বাসেই এই মিলনক ত্ৰিবেণী — তিনিৰ বেণী — কৰি তোলে। জলবিজ্ঞানৰ বিষয়ে যিয়েই ভাবক, ভক্তিৰ যুক্তিটো সঠিক: দৃশ্যমান দুখন বিশ্বাসত ল'বলগীয়া তৃতীয় এখনৰ দ্বাৰা সম্পূৰ্ণ হয়, যিটো সমগ্ৰ পৰম্পৰাটোৰ এক ন্যায্য বৰ্ণনা।
সংগমত স্নান কৰাটো প্ৰয়াগৰাজ কুম্ভৰ কেন্দ্ৰীয় কৃত্য। তীৰ্থযাত্ৰীসকলক নাৱেৰে মিলন বিন্দুলৈ নিয়া হয়, য'ত অগভীৰ পানীত কাঠৰ মঞ্চ খুঁটি দি বন্ধা থাকে, আৰু পাৰত নহয়, তাতেই ডুব মাৰে।
পুৰাণসমূহে প্ৰয়াগৰাজক তীৰ্থৰাজ বোলে, তীৰ্থসমূহৰ ৰজা। প্ৰয়াগ নামৰ অৰ্থ যজ্ঞৰ স্থান — পৰম্পৰাৰ মতে ব্ৰহ্মাই ইয়াত প্ৰথম যজ্ঞ কৰিছিল, আৰু ভাৰতীয় অভিলেখ যিমান দিনৰ, সিমান দিনৰ পৰাই নগৰখন তীৰ্থৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে থিয় হৈ আছে। ইয়াৰ অক্ষয়বট, দুৰ্গৰ ভিতৰৰ অমৰ বটবৃক্ষ, বহু শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰীয়ে মাৰিব নোৱাৰা গছ হিচাপে উল্লেখ কৰিছে।
চাৰিখন কুম্ভ নগৰীৰ ভিতৰত প্ৰয়াগৰাজে বহু ব্যৱধানত বৃহত্তম মেলাসমূহ আয়োজন কৰে, আৰু ই একমাত্ৰ যিয়ে মহাকুম্ভ পায় — সেই সমাৱেশ যিয়ে বাৰটা বাৰ-বছৰীয়া চক্ৰ সম্পূৰ্ণ কৰে আৰু প্ৰায় 144 বছৰত এবাৰ ঘূৰি আহে।
13 জানুৱাৰীৰ পৰা 26 ফেব্ৰুৱাৰী 2025লৈ প্ৰয়াগৰাজে এটা মহাকুম্ভ আয়োজন কৰিলে, আৰু 66 কোটিতকৈ অধিক মানুহ আহিল। কোনোবাই প্ৰয়োগ কৰিব পৰা যিকোনো মাপকাঠিত ই লিপিবদ্ধ ইতিহাসত মানুহৰ বৃহত্তম সমাৱেশ আছিল — বালিৰ ওপৰত নিজস্ব পথ, বিদ্যুৎ গ্ৰিড, চিকিৎসালয়, আৰক্ষী জিলা আৰু ডাক কোডসহ এখন অস্থায়ী নগৰী, ছয় সপ্তাহৰ বাবে নিৰ্মিত আৰু তাৰ পিছত নদীক ঘূৰাই দিয়া।
জীৱিত কোনেও প্ৰয়াগৰাজত আন এটা মহাকুম্ভ নেদেখিব। এয়া কোনো বিপণন বাক্য নহয়; এয়া গণিত। পৰৱৰ্তীটো প্ৰায় 2169 চনত পৰে।
প্ৰয়াগৰাজ কুম্ভ নগৰীসমূহৰ ভিতৰত এই অৰ্থত অসাধাৰণ যে ই সমাৱেশৰ মাজত বাৰ বছৰ অপেক্ষা নকৰে। প্ৰতি বছৰে, মাঘ চান্দ্ৰ মাহৰ (জানুৱাৰী–ফেব্ৰুৱাৰী) মাজেৰে, একে বালিত মাঘ মেলা অনুষ্ঠিত হয় — এখন সৰু মেলা, কিন্তু একে ৰূপ, একে তম্বু নগৰী আৰু একে আখাড়া শিবিৰৰ সৈতে।
মাঘ মেলা কল্পবাসৰ ঋতু। এজন কল্পবাসীয়ে গোটেই মাহটো সংগমত বাস কৰাৰ ব্ৰত লয়: তম্বুৰ তলত মাটিত শোৱা, চেঁচা নদীত দিনে তিনিবাৰ স্নান কৰা, এসাঁজ সাধাৰণ আহাৰ খোৱা, আৰু দিনবোৰ প্ৰাৰ্থনা, শাস্ত্ৰ অধ্যয়ন আৰু সৎসঙ্গত কটোৱা। ব্ৰতটো পৰম্পৰাগতভাৱে বাৰ বছৰ ধাৰাবাহিকভাৱে পালন কৰা হয়, আৰু কল্পবাসী শিবিৰবোৰ — শান্ত, বয়োজ্যেষ্ঠ, ঘৰুৱা, আখাড়া শোভাযাত্ৰাৰ পৰা সম্পূৰ্ণ পৃথক — প্ৰয়াগৰাজৰ সেই অংশ যিয়ে ধৈৰ্যশীল দৰ্শনাৰ্থীক সবাতোকৈ বেছি পুৰস্কৃত কৰে।
আপুনি কুম্ভক ফটো তোলাৰ সলনি বুজিব বিচাৰিলে, সাধাৰণ মাঘ মেলাত কল্পবাসীসকলৰ মাজত এসপ্তাহে অমৃত স্নানৰ ভিৰত এদিনতকৈ আপোনাক বেছি শিকাব।
চাৰিখন নগৰীৰ প্ৰতিখনৰে নিজস্ব গ্ৰহীয় চিহ্ন আছে, আৰু প্ৰয়াগৰাজৰ চিহ্ন গুৰু (বৃহস্পতি) বৃষভত আৰু সূৰ্য মকৰত। বৃহস্পতিয়ে ৰাশিচক্ৰ এবাৰ ভ্ৰমণ কৰিবলৈ প্ৰায় বাৰ বছৰ লোৱাৰ বাবে প্ৰতিখন নগৰীৰ কুম্ভ প্ৰায় বাৰ-বছৰীয়া ছন্দত ঘূৰি আহে — আৰু অৰ্ধ কুম্ভ, আধা-কুম্ভ, সেই চক্ৰৰ মধ্যবিন্দুত পৰে।
এই কাৰণেই কুম্ভক সুবিধাৰ বাবে স্থানান্তৰ কৰিব নোৱাৰি, আৰু ইয়াৰ তাৰিখ বাছনি কৰা নহয়, গণনা কৰা হয়।
মাঘ মেলা প্ৰতি বছৰে মাঘ মাহত সংগমলৈ ঘূৰি আহে। প্ৰয়াগৰাজত পৰৱৰ্তী অৰ্ধ কুম্ভ 2031 চনত প্ৰত্যাশিত, 2025ৰ মহাকুম্ভৰ ছয় বছৰ পিছত, আৰু পৰৱৰ্তী পূৰ্ণ কুম্ভ প্ৰায় 2037 চনত। সঠিক তাৰিখ তিথিৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হয় আৰু প্ৰতিটো মেলাৰ ওচৰত উত্তৰ প্ৰদেশ চৰকাৰে ঘোষণা কৰে; অধিসূচিত হোৱাৰ লগে লগে আমি সেইবোৰ ইয়াত প্ৰকাশ কৰোঁ।
ইয়াৰ মাজতে ভাৰতৰ ক'ৰবাত পৰৱৰ্তী কুম্ভ হৈছে হৰিদ্বাৰ অৰ্ধ কুম্ভ, 14 জানুৱাৰীৰ পৰা 20 এপ্ৰিল 2027 — দহটা স্নান দিন, যাৰ চাৰিটা অমৃত স্নান, চাৰিটা থকা হৰিদ্বাৰৰ প্ৰথম অৰ্ধ কুম্ভ।
যাত্ৰা অব্যাহত ৰাখক — পৰৱৰ্তী ভাগ
প্ৰয়াগৰাজ, হৰিদ্বাৰ, নাছিক-ত্ৰ্যম্বকেশ্বৰ আৰু উজ্জয়িনী: চাৰিটা ঠাই য'ত অমৃতৰ টোপাল পৰিছিল, আৰু প্ৰতিটোৱে কি বহন কৰে।
পঢ়ক: চাৰি পবিত্ৰ ধাম →