કોઈ પણ મોટા મેળામાં લાઉડસ્પીકરો અને અખાડાના દ્વારોથી દૂર ચાલતાં જાઓ, ખાણીપીણીની છેલ્લી દુકાનોને પણ પાછળ મૂકી દો, તો ઘોંઘાટ ધીમો પડતો જાય છે અને તમને ફરી નદીનો અવાજ સંભળાય છે. અહીં તંબુઓ નાના છે અને હારમાં ગોઠવાયેલા છે. વાંસના થાંભલાઓ વચ્ચે બાંધેલી દોરી પર ધોયેલાં કપડાં સૂકાય છે. એક વૃદ્ધ સ્ત્રી કેનવાસના પડદાની બહાર બેસીને પથ્થરની વાટકીમાં કંઈક વાટી રહી છે; એક માણસ વાળેલા ધાબળા પર ટેકવેલા પુસ્તકમાંથી કોઈ ખાસ શ્રોતાને નહીં, એમ મોટેથી વાંચી રહ્યો છે. કંઈ બની રહ્યું નથી. આ છે કલ્પવાસીઓ, અને તંબુઓની આ શાંત ગલી આખા મેળામાં સૌથી પ્રાચીન વસ્તુ છે — શોભાયાત્રાઓથી પણ જૂની, ખુદ અખાડાઓથી પણ જૂની.
કલ્પવાસ બે શબ્દોથી બનેલો છે. વાસ એટલે નિવાસ — કોઈ જગ્યાએ રહેવું, રોકાવું. કલ્પ એટલે સમયનું મહાન ચક્ર, બ્રહ્માનો એક દિવસ, ગણતરીની પારનો એક યુગ. કલ્પવાસ કરવો એટલે પવિત્ર નદીના કિનારે એક મહિનો એવા ચોક્કસ સંયમ હેઠળ રહેવું કે પરંપરા અનુસાર તે સામાન્ય સાધનાના એક કલ્પ જેટલું ફળ આપે છે.
આ એ વચન છે, અને તે કેવા પ્રકારનું વચન છે તે ચોક્કસ રીતે સમજવું યોગ્ય છે. પરંપરા એમ નથી કહેતી કે મહિનો કોઈ ચમત્કારથી યુગમાં બદલાઈ જાય છે. તે કહે છે કે આટલી તીવ્રતાથી જીવાયેલો એક મહિનો — માલમિલકત, આરામ, ભોજનની પસંદગી અને ઘરની હજારો વિક્ષેપોથી મુક્ત — વ્યક્તિમાં એવું કાર્ય કરે છે જે સામાન્ય વર્ષો નથી કરતાં. તેનું પ્રમાણ પંચાંગમાં નથી. તે યાત્રીમાં છે.
माघे मासे गमिष्यन्ति गङ्गायमुनसङ्गमम् ।
ब्रह्मलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ જેઓ માઘ મહિનામાં ગંગા અને યમુનાના સંગમ પર જાય છે તેઓ બ્રહ્મલોક પામે છે, જ્યાંથી પાછા ફરવું દુર્લભ છે. — પુરાણોની માઘ-માહાત્મ્ય પરંપરા, પ્રયાગ વિશે
કલ્પવાસનું ધામ પ્રયાગ છે. પુરાણોનું માહાત્મ્ય સાહિત્ય — પવિત્ર સ્થાનોની પ્રશંસા કરતા અધ્યાયો, જે ખાસ કરીને મત્સ્ય, પદ્મ અને સ્કંદ પુરાણોમાં તથા મહાભારતના તીર્થયાત્રા પર્વના પ્રયાગ વિભાગોમાં મળે છે — સંગમ ખાતેના માઘ મહિના પર અસાધારણ ભાર મૂકે છે. તે ત્યાં માત્ર સ્નાન કરવાની ભલામણ કરતું નથી. તે રોકાઈ રહેવાનું વર્ણવે છે: એક પૂર્ણિમાથી બીજી પૂર્ણિમા સુધી આખો ચાંદ્ર મહિનો રેતી પર રહેવું, અને એ નિવાસને જ સાધના માને છે.
એક ધાર્મિક પ્રથા માટે તેનો ઐતિહાસિક પુરાવો અસાધારણ રીતે લાંબો છે. ચીની યાત્રીઓએ તેની નોંધ કરી છે: ઈસવી સનની 7મી સદીમાં મુલાકાત લેનાર હ્યુએન ત્સાંગ સંગમની રેતી પર યોજાયેલી વિશાળ સભા, નદીઓના મિલનસ્થળે એકત્ર થયેલી ભીડ અને સમ્રાટ હર્ષે ત્યાં પોતાનો રાજકોષ દાનમાં આપ્યાનું વર્ણન કરે છે. ઠંડા મહિનામાં પ્રયાગની રેતી પર વસતું તંબુનગર ભારતીય ધાર્મિક જીવનની સૌથી સતત પ્રમાણિત પ્રથાઓમાંનું એક છે.
આથી કલ્પવાસ સૌપ્રથમ પ્રયાગ અને વાર્ષિક માઘ મેળા સાથે જોડાયેલો છે, અને ત્યાં કુંભ યોજાય ત્યારે તે સૌથી વિશાળ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. પરંતુ આ વ્રત પર કોઈનો એકાધિકાર નથી. નદીકિનારે જ્યાં પણ કુંભ યોજાય છે, ત્યાં કલ્પવાસીઓ પોતાના તંબુ તાણે છે — હરિદ્વારમાં શાંત ઘાટો પાસે, નાશિકમાં ગોદાવરી કિનારે, ઉજ્જૈનમાં શિપ્રા કિનારે — અને મેળાના મહિના દરમિયાન એ જ સંયમ પાળે છે.
પરંપરામાં કલ્પવાસ નિયમોના સમૂહ રૂપે પ્રાપ્ત થયો છે — સામાન્ય રીતે તેમની સંખ્યા એકવીસ ગણાય છે, જોકે સંપ્રદાય પ્રમાણે યાદીઓ બદલાય છે અને કોઈ બે શિબિરો તેમને એકસરખી રીતે નહીં ગણાવે. જે નથી બદલાતું તે તેનું સ્વરૂપ છે. પાંચ બાબતો આખા વ્રતનો આધાર છે:
આ પાંચની આસપાસ યાદીઓ બીજી બાબતો ઉમેરે છે: દરરોજ અચૂક દાન, સાધુઓ અને અન્ય યાત્રીઓની સેવા, શાસ્ત્રનું દૈનિક વાંચન અથવા શ્રવણ, પસંદ કરેલા મંત્રનો જપ, પિતૃઓને જળ અર્પણ, માદક પદાર્થોથી સંપૂર્ણ દૂર રહેવું અને તંબુની બહાર રાખેલા તુલસીના છોડની સંભાળ. ઘણી શિબિરો નાની અગ્નિ પ્રગટાવી રાખે છે અને દરરોજ હોમ કરે છે. કેટલાક કલ્પવાસીઓ દરરોજ થોડા સમય માટે મૌન — નિઃશબ્દતા — પણ પાળે છે.
નિષેધો પણ આચરણો જેટલા જ બોધક છે. તંબુમાંથી કોઈ વેપાર કરી શકાય નહીં. દિવસે સૂવું નહીં. મનોરંજન નહીં. સ્વેચ્છાએ આપવામાં ન આવ્યું હોય એવું કશું સ્વીકારવું નહીં.
તેની શરૂઆત વહેલી સવારે લગભગ ત્રણ વાગ્યે, અંધકાર અને ઠંડીમાં થાય છે. કોઈ વાતચીત વિના શિબિરમાં હલચલ શરૂ થાય છે. કલ્પવાસી બદલવાનાં વસ્ત્રો અને પિત્તળનો નાનો લોટો લઈને પાણી સુધી જાય છે, ડૂબકીઓ લગાવે છે, હજી ઉગ્યા નથી એવા સૂર્યને અને પિતૃઓને જળ અર્પે છે, અને ભીનો જ થીજાવતી હવામાં પાછો આવી અજવાળું થાય ત્યાં સુધી જપ કરવા બેસે છે.
પૂર્વાહ્ન વાંચન અને સત્સંગ માટે હોય છે — શિબિરોમાં કથા યોજાય છે, એક બાજુ ખુલ્લા તંબુમાં રામચરિતમાનસ અથવા ભાગવતનું મોટેથી વાચન થાય છે અને કોઈ પણ આવીને બેસી શકે છે. પછી મધ્યાહ્નનું સ્નાન. ત્યાર બાદ નાની અગ્નિ પર ધીમે રાંધેલું એકમાત્ર ભોજન: ભાત કે ખીચડી, એક શાક, કશું આડંબરભર્યું નહીં; અને પહેલો કોળિયો લેતાં પહેલાં તેમાંથી કંઈક દાન કરવામાં આવે છે.
બપોરનો સમય સામાન્ય કામોનો હોય છે — પાણી ભરવું, કપડાં ધોવાં, તંબુના દોરડા કસવા, પાડોશીની વૃદ્ધ માતાને ઘાટ સુધી ઉતરવામાં મદદ કરવી. સંધ્યાકાળે ત્રીજું સ્નાન અને દીવાઓ. પછી આરતી, વધુ કથા અને જમીન પર વહેલું શયન, કારણ કે ત્રણ વાગ્યાનો સમય ફરી આવે છે.
સમયપત્રક તરીકે વાંચીએ તો તે કઠોર લાગે છે. પરંતુ તેને જીવતા કલ્પવાસીઓ તેનાથી વિપરીત અનુભૂતિ વર્ણવે છે: એવી જગ્યાએ, જ્યાં કોઈ કશું વેચતું નથી અને કોઈની કોઈ વિશેષ ઓળખ નથી, દિવસના લગભગ છ નિર્ણયો પૂરતું સીમિત થયેલું જીવન જે હળવાશ આપે છે.
પરંપરાગત રીતે આ સંકલ્પ એક મહિના માટે નહીં પરંતુ સતત બાર વર્ષ માટે લેવાય છે — ચક્ર પૂરું થાય ત્યાં સુધી બાર મેળા, એક પછી એક માઘ. પરિવારો પેઢીઓ સુધી તેને પાળે છે; કોઈ સ્ત્રી એ જ શિબિરમાં, ત્રીસ શિયાળાથી સાથે રહેલા પડોશીઓ વચ્ચે, તેની સાસુએ કલ્પવાસ કર્યો હતો એ જ રેતીના પટ પર પાછી આવી શકે છે.
રીત એવી છે કે પોતાના ગુરુની અનુમતિ અને આશીર્વાદ લઈને વ્રત કરવામાં આવે અને પ્રસ્થાન પહેલાં ઘરની વ્યવસ્થા યોગ્ય રીતે કરવામાં આવે — પરંપરા દૃઢપણે માને છે કે કલ્પવાસ કર્તવ્યમાંથી પલાયન નથી, અને જે વ્યક્તિ રેતી પર પુણ્ય મેળવવા માટે પોતાના આશ્રિતોને ત્યજી દે છે તેણે તેનો અર્થ સાવ ખોટો સમજ્યો છે. ઐતિહાસિક રીતે આ વ્રત જીવનના ઉત્તરાર્ધ સાથે વધુ જોડાયેલું રહ્યું છે, જ્યારે ગૃહસ્થ જીવનની જવાબદારીઓ પૂરી થઈ ગઈ હોય; વ્યવહારમાં શિબિરોમાં દરેક વયના લોકો હોય છે અને હંમેશાં રહ્યા છે.
બાર વર્ષ પૂરાં થાય ત્યારે પૂર્ણતાની વિધિ થાય છે અને શિબિરમાં કલ્પવાસીનું સન્માન કરવામાં આવે છે. ઘણા લોકો બસ ફરીથી આરંભ કરે છે.
બંનેને સાથે મૂકીને જોવું યોગ્ય છે, કારણ કે મેળાની ખ્યાતિ લગભગ સંપૂર્ણપણે તેમાંથી એકને જ મળે છે.
નાગા સાધુએ કાયમ માટે અને સંપૂર્ણપણે ત્યાગ કર્યો છે. તેમણે પોતાના અંતિમ સંસ્કાર કર્યા છે, તેમની પાસે કશું નથી, તેઓ એક અખાડાના છે, અને અમૃત સ્નાન વખતે તેઓ ભસ્મથી ઢંકાયેલા, આખા શહેરને થંભાવી દેતી પેશવાઈની આગેવાનીમાં સૌપ્રથમ જળમાં પ્રવેશે છે. કલ્પવાસી ગૃહસ્થ છે. તેમનું ઘર છે, પરિવાર છે, વ્યવસાય છે અને પાછા ફરવાની ટિકિટ છે. તેમણે એક મહિના માટે ત્યાગીનું જીવન ઉધાર લીધું છે, એ પૂરી જાણ સાથે કે તેઓ તેને પાછું સોંપશે.
પરંપરા આ બંનેને ઊંચનીચના ક્રમમાં મૂકતી નથી. તે તેમને એક જ પ્રશ્નના બે ઉત્તર તરીકે જુએ છે — અને શાંતિથી નોંધે છે કે વધુ કઠિન અનુશાસન કદાચ એ વ્યક્તિનું હોઈ શકે છે જેને પાછા ફરવું જ પડે છે. ત્યાગીએ સેતુ બાળી નાખ્યો છે. કલ્પવાસી દર વર્ષે તેના પરથી બંને દિશામાં ચાલે છે, અને એ એક મહિનાનો સંસ્કાર બાકીના અગિયાર મહિનામાં પણ ટકી રહેવો જોઈએ.
કુંભમાં આવતા મોટા ભાગના યાત્રાળુઓ એક મહિનો રહી શકતા નથી. તેથી કશું જ ન પાળવું એવો અર્થ થતો નથી, અને પરંપરાએ આંશિક પાલનને કદી બનાવટી ગણ્યું નથી — ત્રણ દિવસનું વ્રત બરાબર પાળવામાં આવે તો તે વ્રત જ છે. પરંતુ પૂર્ણ વ્રત જાહેર કરીને પછી ચૂપચાપ તેમાં છૂટછાટ લેવાય, તે તેને સ્વીકાર્ય નથી.
હરિદ્વાર અર્ધ કુંભ 2027માં — 14 જાન્યુઆરીથી 20 એપ્રિલ 2027 — કલ્પવાસી શિબિરો હર કી પૌડી પર જ નહીં, પરંતુ ગંગાના વધુ શાંત કિનારે એકત્ર થાય છે; નીલ ધારા અને ગૌ ઘાટ પરંપરાગત રીતે પસંદ કરાતા વિસ્તારો છે, અને તેનું કારણ હંમેશ જેવું જ છે: પ્રવાહ સંભાળી શકાય એવો છે, ભીડ ઓછી છે અને જળ માટે સંઘર્ષ કર્યા વિના દિવસમાં ત્રણ વાર સ્નાન કરી શકાય છે. માઘની પૂર્ણિમા, 20 ફેબ્રુઆરી 2027, એ દિવસ છે જ્યારે મહિના લાંબા વ્રતો પૂર્ણ થાય છે.
નાશિક-ત્ર્યંબકેશ્વર સિંહસ્થમાં શિબિરો રામકુંડથી આગળ પંચવટીમાંથી પસાર થતા ગોદાવરીના ઘાટો પર વિસ્તરે છે, અને ઉજ્જૈનમાં રામ ઘાટની ઉપર અને નીચે શિપ્રાના કિનારે. અને પ્રયાગરાજમાં આ વ્રત દર વર્ષે માઘ મેળામાં ચાલુ રહે છે, કુંભ હોય કે ન હોય — તેને જોવા માટે આ આજે પણ પૃથ્વી પરનું શ્રેષ્ઠ સ્થળ છે, કારણ કે અહીં જોવા માટે કોઈ ભીડ આવી નથી.