જે કુંડમાં પરંપરા અનુસાર વનવાસ દરમિયાન રામે સ્નાન કર્યું હતું — અને જ્યાં સિંહસ્થમાં વૈષ્ણવ અખાડાઓ અમૃત સ્નાન કરે છે.
નાશિક એ પ્રદેશમાં આવેલું છે જેને રામાયણમાં પંચવટી કહેવામાં આવ્યું છે — પાંચ વડનું સ્થળ, જ્યાં રામ, સીતા અને લક્ષ્મણ વનવાસ દરમિયાન રહ્યા હતા અને જ્યાંથી સીતાનું હરણ થયું હતું. પરંપરા મુજબ નગરનું નામ નાસિકા, એટલે કે નાક, પરથી પડ્યું છે; તે પ્રસંગમાં લક્ષ્મણે શૂર્પણખાનું નાક કાપ્યું હતું.
રામકુંડ આ સંબંધના કેન્દ્રમાં આવેલો કુંડ છે: પરંપરા મુજબ રામે અહીં સ્નાન કર્યું હતું. તે દક્ષિણ ભારતની મહાન નદી ગોદાવરી પર આવેલો દીવાલોથી ઘેરાયેલો કુંડ છે, જેને દક્ષિણમાં દ્વીપકલ્પની ગંગા કહેવામાં આવે છે.
રામકુંડ ભારતમાં અસ્થિ-વિસર્જન — દિવંગતની અસ્થિઓનું જળમાં વિસર્જન — માટેનાં મુખ્ય સ્થળોમાંનું એક છે. પરંપરા મુજબ અહીં જળમાં પધરાવેલી અસ્થિઓ સંપૂર્ણપણે વિલીન થઈ જાય છે, અને આ વિધિ કરવા માટે પરિવારો સમગ્ર મહારાષ્ટ્ર અને દૂરદૂરના પ્રદેશોમાંથી આવે છે.
આ કારણે આ કુંડનું સ્વરૂપ ઉત્સવના ઘાટથી ઘણું જુદું છે. સામાન્ય દિવસે અહીં શોકગ્રસ્ત પરિવારો શાંતિથી અને વિધિપૂર્વક કર્મકાંડ કરે છે. મુલાકાતીએ આ વાત ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ: પ્રકાશ ગમે તેટલો સુંદર હોય, અસ્થિ-વિસર્જન કરતા પરિવારનો ફોટો પાડવો તેમની અંગત વિધિમાં દખલ છે.
નાશિક-ત્ર્યંબકેશ્વર સિંહસ્થનું અમૃત સ્નાન બે સ્થળો વચ્ચે વહેંચાયેલું છે, અને તેના વિશે સમજવાની આ સૌથી મહત્ત્વની વાત છે. વૈષ્ણવ અખાડાઓ — ત્રણ રામાનંદી અણીઓ — નાશિકના રામકુંડમાં સ્નાન કરે છે. શૈવ અખાડાઓ લગભગ 30 km દૂર ત્ર્યંબકેશ્વરના કુશાવર્ત કુંડમાં અલગ દિવસે સ્નાન કરે છે.
આગામી સિંહસ્થમાં તેનો અર્થ છે કે વૈષ્ણવો માટે રામકુંડ ખાતે 11 સપ્ટેમ્બર 2027 અને શૈવો માટે કુશાવર્ત ખાતે 12 સપ્ટેમ્બર 2027. સમગ્ર અવધિનો આરંભ કરાવતું ધ્વજારોહણ 31 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ છે, અને મુખ્ય અમૃત સ્નાન 2 ઑગસ્ટ અને 31 ઑગસ્ટ 2027ના રોજ છે.
આ વિભાજન એક સમાધાન છે, અને ઘણું જૂનું છે. અગાઉની સદીઓમાં નાશિક ખાતે શૈવ અને વૈષ્ણવ સંપ્રદાયો વચ્ચે અગ્રક્રમને લઈને ઉગ્ર વિવાદ હતો; દરેક પરંપરાને પોતાનો કુંડ અને પોતાનો દિવસ આપવાની વ્યવસ્થાએ તેનો અંત લાવ્યો.
યાત્રા આગળ ધપાવો — હવે પછી
સિંહસ્થનો બીજો અર્ધભાગ — ગોદાવરીનો ઉદ્ગમ-કુંડ, જ્યાં શૈવ અખાડાઓ સ્નાન કરે છે.
વાંચો: કુશાવર્ત કુંડ →