निर्मल अखाडा

एका दृष्टिक्षेपात

• कुटुंब — निर्मला संप्रदाय — दोन उदासीन अखाड्यांसह तिसरे कुटुंब
• मध्यभागी — गुरु ग्रंथ साहिब प्रतिष्ठापित असून सेवेसाठी ग्रंथी उपस्थित असतात; वेद, गीता आणि उपनिषदांनाही पूज्य मानले जाते
• स्थापना — 7 ऑगस्ट 1862 रोजी महिताब सिंह यांनी — मूळतः पतियाळा येथे
• पीठ — कनखल, हरिद्वार
• व्याप्ती — 32 शाखांमध्ये सुमारे 15,000 साधू; कोणत्याही निर्बंधाशिवाय सर्व जातींसाठी खुले

मध्यभागी एक ग्रंथ

बहुतेक अखाड्यांच्या मुख्य सभागृहात गेल्यावर आपल्याला एखादी मूर्ती दिसेल — दत्तात्रेय, कार्तिकेय, गणेश किंवा कपिल मुनी. निर्मल केंद्रात गेल्यावर आपल्याला प्रतिष्ठापित केलेला गुरु ग्रंथ साहिब दिसेल आणि त्याचे पठण करण्याची सेवा बजावणारे ग्रंथीही दिसतील.

निर्मला संप्रदाय वैदिक विचार आणि शीख गुरबाणी यांचा संगम घडवतो, आणि त्यांचे साधू ग्रंथासोबत वेद, भगवद्गीता आणि उपनिषदे पूज्य मानतात. त्यांचे सदस्य शीख आचरणातील पाच ककार पाळतात आणि न कापलेले केस पगडीखाली ठेवतात. उदासीनांप्रमाणेच निर्मलांचे स्थान असे आहे की ज्याला दोन मोठ्या परंपरांपैकी कोणतीही परंपरा पूर्णतः सामावून घेत नाही — आणि हीच त्यांची नेमकी ओळख आहे, त्यातील गोंधळ नव्हे.

स्थापना आणि स्वरूप

या अखाड्याची स्थापना 7 ऑगस्ट 1862 रोजी महिताब सिंह यांनी केली. मूळतः पतियाळा येथे धर्मध्वजा पंचायती अखाडा निर्मला या नावाने त्याची स्थापना झाली आणि आता त्याचे पीठ हरिद्वारमधील कनखल येथे आहे. भारतातील 32 शाखांमध्ये त्यांचे सुमारे 15,000 साधू आहेत.

एक वैशिष्ट्य स्पष्टपणे सांगणे आवश्यक आहे: हा अखाडा कोणत्याही निर्बंधाशिवाय सर्व जातींच्या सदस्यांना प्रवेश देतो. भारतीय संन्यासी परंपरांच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीवर ही केवळ औपचारिकता नसून एक ठोस भूमिका आहे आणि ती अखाड्याच्या केंद्रस्थानी असलेल्या गुरबाणीशी सुसंगत आहे.

निर्मला या नावाचा अर्थ निष्कलंक असा होतो — आणि या परंपरेचा भर नेहमीच विद्येवर राहिला आहे: ऐतिहासिकदृष्ट्या निर्मल साधू हे योद्धा संघाऐवजी शिक्षक आणि धर्मग्रंथांचे भाष्यकार होते.

कुंभात

निर्मल अखाडा शैव आणि वैष्णव समूहांनंतर तिसऱ्या कुटुंबासोबत मिरवणुकीत सहभागी होतो आणि स्नान करतो. मेळ्यातील त्यांच्या छावणीत अभ्यागतांना धर्मग्रंथांचे अखंड पठण ऐकू येते — जुना अखाड्याची ओळख जशी नगारा आणि शंख यांच्या नादाने होते, तशी या अखाड्याची ओळख या पठणाने होते.

अखिल भारतीय अखाडा परिषद निर्मल अखाड्याला 13 अखाड्यांपैकी एक म्हणून मान्यता देते आणि इतर प्रत्येक सदस्याप्रमाणे तोही स्नानाचा क्रम व छावणी वाटप यांबाबत परिषदेच्या निर्णयांमध्ये सहभागी होतो.