ब्रह्मगिरी टेकडीच्या पायथ्याशी असलेल्या मंदिरांच्या नगरीतील एक लहान दगडी कुंड — आणि परंपरेच्या मान्यतेनुसार गोदावरीचे खरे उगमस्थान, जिथे शैव अखाडे अमृत स्नान करतात.
गोदावरीचा उगम त्र्यंबकेश्वरच्या वर असलेल्या ब्रह्मगिरी टेकडीवर होतो. टेकडीच्या उतारावरून खाली येणारा प्रवाह लुप्त होतो आणि परंपरेनुसार तो कुशावर्त येथील दगडी कुंडात पुन्हा प्रकटतो — म्हणून धार्मिक विधींमध्ये हेच नदीचे खरे उगमस्थान मानले जाते.
हे नाव ऋषी गौतम यांच्या कथेवरून आले आहे. त्यांनी खाली उतरणाऱ्या नदीला कुशाच्या वलयाने एका जागी थांबवले, असे मानले जाते — कुश-आवर्त, म्हणजे कुशाचे वर्तुळ. भिंती आणि पायऱ्या असलेले हे एक छोटे कुंड आहे; आणि दख्खनच्या खालच्या प्रदेशात गोदावरीचे विशाल नदीरूप पाहिलेल्या कोणालाही या कुंडाजवळ उभे राहणे हा एक विलक्षण अनुभव असतो.
काही पावलांवरच त्र्यंबकेश्वर मंदिर आहे, जे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे — आणि त्यांच्यामध्ये ते वैशिष्ट्यपूर्ण आहे, कारण येथील लिंगाला तीन मुखे असून ती ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव यांचे एकत्रित रूप मानली जातात.
हे नगर भारतातील नारायण नागबली, कालसर्प शांती आणि त्रिपिंडी श्राद्ध या विधींच्या प्रमुख स्थळांपैकीही एक आहे — पितृदोषाच्या निवारणासाठी हे विधी केले जातात. कोणताही मेळा नसतानाही यात्रेकरू वर्षभर या विधींसाठी येतात.
नाशिक-त्र्यंबकेश्वर सिंहस्थात शैव आखाडे येथे कुशावर्तात अमृत स्नान करतात, तर वैष्णव आखाडे वेगळ्या दिवशी नाशिकमधील रामकुंडात स्नान करतात. आगामी पर्वचक्रात कुशावर्तातील हा दिवस 12 सप्टेंबर 2027 असेल, म्हणजे रामकुंडातील वैष्णवांच्या स्नानाच्या दुसऱ्या दिवशी.
कुंड लहान आहे आणि नगर दाट व डोंगरांनी वेढलेले आहे, त्यामुळे स्नानाच्या दिवशी त्र्यंबकेश्वर हे कोणत्याही कुंभातील सर्वाधिक काटेकोरपणे व्यवस्थापित होणाऱ्या ठिकाणांपैकी एक असते. अनेक तास आधीपासून ये-जा नियंत्रित केली जाते, वाहने बरीच दूर थांबवली जातात आणि पुढे बराच पायी प्रवास करावा लागतो. हे लक्षात घेऊन नियोजन करा आणि त्याच दिवशी सकाळी येण्याऐवजी आदल्या दिवशी पोहोचा.
प्रवास सुरू ठेवा — पुढे
संपूर्ण सिंहस्थ: 31 ऑक्टोबर 2026 रोजी ध्वजारोहण, अमृत स्नाने आणि 24 जुलै 2028 पर्यंतचा संपूर्ण कालावधी.
वाचा: सिंहस्थ 2027 →